A A A

KULTURA W TURYSTYCE

Każdego turystę, a więc i pieszego, cechować powinno kul- turalne zachowanie się zarówno w czasie wędrówki jak też w trakcie zwiedzania obiektów zabytkowych, muzeów, zakła- dów pracy, pobytu we wsi, osiedlu czy schronisku. Na wędrówce w małym, a także i większym zespole — obowiązuje koleżeństwo i świadoma dyscyplina, której po- winni przestrzegać kierownik zespołu, przewodnik oraz wszy- scy pozostali uczestnicy (punktualność na zbiórkach i wspól- nych zajęciach, zgłaszanie odejścia, przestrzeganie ustalonej trasy, a także wzajemne udzielanie potrzebnej pomocy). Należy unikać hałaśliwego zachowania się zarówno w tere- nie (płoszenie zwierzyny) jak i w punkcie noclegowym (re- gulamin hotelu — schroniska). Jeśli posiadamy na wycieczce tranzystor trzeba pamiętać, żeby siła głosu była tak nasta- wiona, aby nie przeszkadzał on innym. Nie każdy ma prze- cież ochotę na słuchanie radia. Ważną zasadą jest unikanie w czasie wycieczki czy rajdu używania napojów alkoholowych, nie tylko w postaci napo jów wysokoprocentowych, ale także wszelkiego rodzaju wi piwa. Picie alkoholu obniża sprawność fizyczną i częstokro uniemożliwia nawet udział w imprezie. Dlatego dobry tury sta nie tylko tę zasadę stosuje do siebie, ale także powinie oddziaływać na przyjaciół, z którymi wędruje. Opuszczając miejsce postoju lub biwaku należy je zostawić uporządkowane. Nie do pomyślenia jest, aby puszki po kon serwach czy inne odpadki zostały nie zakopane. Następni użytkownicy, czy turyści nie powinni dostrzec śladów na szego pobytu. Właśnie na tym między innymi polega urok biwakowania, na pozorach tajemniczości i wyrobienia w so bie przekonania, że jesteśmy pierwsi w tym miejscu, że nikt przed nami tu nie był. A to zależy od naszych poprzedników i od nas samych. Jeśli zostawimy wszędzie ślady swego po bytu, to nie bądźmy rozgoryczeni, jak na swoim kolejnym biwaku zastaniemy taki sam obraz. Turystę obowiązuje chronienie zabytków i przyrody, i to nie tylko obiektów znajdujących się pod ochroną. W czasie po bytu w muzeach nie należy dotykać eksponatów i trzeba stosować się do zaleceń oprowadzającego. W miejscowościach i w zakładach pracy zwiedzanych na trasie powinno się nawiązać przyjazne stosunki z miejscową ludnością, szanować jej zwyczaje i cenić pracę. Podczas pobytu w lasach bezwzględnie obowiązuje przestrze ganię przepisów przeciwpożarowych. Należy pamiętać, że drobne nawet zaniedbanie lub lekceważenie może spowodo wać pożar i przynieść wielotysięczne straty. Szczególnie należy pamiętać by: • nie rozpalać ogniska bliżej niż w odległości 50 m od zwartej ściany lasu; • na noc oraz po zwinięciu biwaku dokładnie wygasić ogni sko, zalewając je wodą i przysypując ziemią oraz sprawdzić czy w pobliżu nie tli się ściółka leśna; • w czasie biwakowania na polanach leśnych używać do go- towania tylko warnika; • nie pozostawiać w lesie butelek ani rozbitego szkła, w szkle bywają tzw. bąble tworzące soczewki skupiające promienie słoneczne, które mogą spowodować zapalenie ściółki leśnej; • zwracać uwagę napotkanym turystom lub dzieciom palą- cym ogniska na możliwość pożaru. Istnieje kilka rodzajów pożaru lasu. Zdarza się, że tli się sama ściółka nie buchając płomieniem. Wystarczy jednak większy podmuch wiatru, by pożar rozszalał się z całą siłą. Pożar ściółki leśnej jest najtrudniejszy do zauważenia, szcze- gólnie w porannej czy wieczornej mgle. Inny rodzaj pożaru to pożar poszycia leśnego — krzewów i małych drzew. Najgroźniejszy jest jednak pożar „wysoki" — palą się wtedy korony drzew, głównie iglastych, ogień prze- nosi się błyskawicznie i jest bardzo trudny do ugaszenia. W przypadku zauważenia w lesie pożaru należy natychmiast zawiadomić straż pożarną, leśniczego, lub sołtysa czy poste- runek MO. Samotna osoba nie powinna rzucać się do walki z żywiołem. Jest on bardzo niebezpieczny i w pojedynkę nic się nie zdziała, można tylko narazić się na poparzenie i za- czadzenie. Pomoc każdego natomiast będzie skuteczna, jeśli weźmie się udział w gaszeniu pożaru pod kierunkiem stra- żaków lub wojska. Zbiór zasad postępowania, które powinny obowiązywać wszy- stkich turystów znajduje się w Karcie Turysty. 12 haseł, które stanowią treść Karty, wybrano w drodze konkursu — plebiscytu przeprowadzonego w 1969 r. wśród szerokich rzesz turystów na łamach magazynu turystycznego „Światowid" i szerokiej dyskusji w organizacjach związnaych z turystyką (PTTK, PTSM, ZHP, ZMS, ZMW i LOP). Karta turysty 1. Turystyka odradza Twe siły, pomaga każdemu, szczegól- nie młodzieży poznać socjalistyczną ojczyznę 2. Przyroda i dorobek kultury są własnością całego narodu — i Ty jesteś za nie odpowiedzialny 3. Turysta Twój przyjaciel — służ mu radą i pomocą 4. Zwiedź to o czym czytałeś — poczytaj o tym co masz zwiedzić 5. Dopuść naturę do głosu — nie hałasuj 6. Zostaw miejsce pobytu w takim stanie, w jakim chciał- byś je zastać 7. Ogień i szkło źródłem niebezpieczeństw — uważaj! 8. Alkohol wrogiem turystyki — unikaj go na wycieczce 9. Zachowaj ostrożność — Twoja lekkomyślność zagraża Tobie i innym 10. Turysta wszędzie gościem — pozostawiaj po sobie dobre wspomnienie 11. Nie bądź obojętny wobec niewłaściwego zachowania in- nych 12. Dobry humor pomaga turyście w każdej sytuacji — uśmiechnij się
  • Ochrona zabytków

    W czasie wędrówki często napotyka się oznakowane spe- cjalnymi tablicami obiekty, które jako zabytki są przedmio- tem powszechnego zainteresowania turystów. 8 — Yddemecum. 113 Co określa się terminem ,,zabytkowy" i jakie rodzaje zabyt- ków spotyka się na wycieczkach? Według ustawy z dnia 5.II.1962 r. o ochronie dóbr kultury i muzeach — dobrem kultury (zabytkiem) jest każdy przed- miot ruchomy lub nieruchomy, dawny lub współczesny, ma- jący znaczenie dla rozwoju dziedzictwa kulturalnego, ze względu na jego wartość historyczną, naukową, artystyczną. Celem ochrony dóbr kultury jest ich zachowanie, należyte utrzymanie oraz społecznie celowe wykorzystanie i udostęp- nienie dla celów naukowych, dydaktycznych i wychowaw- czych tak, aby służyły nauce i popularyzacji wiedzy, stano- wiły trwały element rozwoju kultury narodowej i były czyn- nym elementem życia współczesnego społeczeństwa socjali- stycznego. Ochrona dóbr polega: na zabezpieczaniu ich przed zniszcze- niem, uszkodzeniem, dewastacją, zaginięciem lub wywozem za granicę; na zapewnieniu warunków trwałego zachowania; na ich konserwacji, restauracji lub odbudowie opartej na za- sadach naukowych. Sprawami tymi zajmuje się Ministerstwo Kultury i Sztuki działające za pośrednictwem Zarządu Muzeów i Zabytków. Przy prezydiach wojewódzkich rad narodowych działają wo- jewódzcy konserwatorzy zabytków. Przedmiotem ochrony mają być w szczególności: — zabytki budownictwa, urbanistyki i architektury, np. histo- ryczne założenia urbanistyczne miast i osiedli, parki i ogrody dekoracyjne, budowle i ich wnętrza, zespoły budowlane o wartości architektonicznej, a także budowle mające zna- czenie dla historii budownictwa; — zabytki historyczne jak pola bitew, miejsca upamiętnione walkami o niepodległość i sprawiedliwość społeczną, obozy zagłady oraz inne tereny, budowle i przedmioty związane z ważnymi wydarzeniami historycznymi lub działalnością in- stytucji i wybitnych postaci historycznych; — zabytki etnograficzne, jak typowe układy zabudowy osiedli wiejskich i budowle wiejskie szczególnie charakte- rystyczne oraz wszelkie urządzenia, narzędzia i przedmioty będące świadectwem gospodarki, twórczości artystycznej, po- jęć, obyczajów i innych dziedzin kultury ludowej; — zabytki techniki i kultury materialnej jak stare kopalnie, huty, warsztaty, budowle, konstrukcje, urządzenia, środki transportu, maszyny, narzędzia, instrumenty naukowe i wy- roby szczególnie charakterystyczne dla dawnych i nowoczes- nych form gospodarki, techniki i nauki, gdyż są unikatami lub wiążą się z ważnymi etapami postępu technicznego. Zabytków, które znajdują się pod ochroną państwa jest w Polsce tysiące i to wszystkich rodzajów. Przykładowo: murowanych zabytków architektury jest w naszym kraju około 30 000 (warownie, budowle sakralne, pałace, ratusze itd.), a zabytki drewniane (chaty, dworki, karczmy itd.) sza- cuje się na około 40 000. Większość z nich, w zależności od wartości, jest zaliczona do jednej z pięciu klas (I, II, III, IV i najwyższej 0). Dobry turysta powinien wiedzieć, jakie kryteria zastosowano przy podziale zabytków na grupy. Grupa 0. Do grupy tej zaliczone zostały zabytki i zespoły za- bytków o najwyższej wartości artystycznej, historycznej czy naukowej — w skali światowej, które mogą być przedsta- wione do uznania jako pomniki kultury. Grupa I. Do grupy tej zaliczone zostały zabytki i zespoły zabytków: a) reprezentacyjne w skali krajowej przez swe walory artystyczne, historyczne czy naukowe dla danego okresu, rodzaju czy grupy artystyczno-historycznej; b) pre- kursorskie pod względem stylistycznym, typologicznym, tech- nicznym itp.; c) o mniejszej wartości od poprzednich, lecz występujące unikalnie na terenie kraju; d) o dużych war- tościach historycznych z racji związku z osobami czy wy- darzeniami o pierwszorzędnym, ogólnonarodowym czy ogólno- światowym znaczeniu — nawet jeśli nie posiadają wartość naukowej czy artystycznej. Obiekty zaliczone do grupy mogą znajdować się w różnym stanie technicznym, musi być jednak zachowana ich zabytkowa postać (nie dotyczy ostat niej podgrupy d). Grupa II. Do grupy tej zaliczone zostały zabytki i zespo zabytków: a) o walorach reprezentacyjnych w skali regionu b) o mniejszej od wymienionych powyżej wartości artystycznej historycznej lub naukowej, ale ważne dla utrzymania histo rycznych układów urbanistycznych i zespołów zabytkowych oraz cech tradycyjnego zagospodarowania przestrzeni, jak również związane z wydarzeniami lub osobistościami godnymi upamiętnienia; c) o pierwotnie wysokiej klasie, lecz przebu dowane w nowszych czasach z zachowaniem w dużej części pierwotnej substancji. Grupa III. Do grupy tej zaliczone zostały zabytki i zespoły zabytków: a) o przeciętnych lub miernych walorach; b) o pier wotnie wyższej klasie, lecz przebudowane z zachowaniem pierwotnych elementów; c) występujące na danym terenie w stosunkowo dużej ilości, a nie wchodzące w skład okre słonego zespołu zabytkowego. Grupa IV. Są to obiekty znajdujące się w tak złym stanie technicznym, że wyklucza się ich konserwację czy odbudowę oraz obiekty o minimalnej wartości artystycznej, historycznej czy naukowej, ale mające znaczenie dla zachowania kraj obrazu architektonicznego danego regionu czy miejscowości i mogące stanowić w danym regionie atrakcję turystyczną Spośród ogólnej liczby 35 170 zabytków zaliczono do gru py 0 — 52, grupy I — 1683, grupy II — 5443, grupy III — 14 512, grupy IV — 13 480. A oto podana w układzie alfabetycznym wg miejscowości pełna lista 52 zabytków i zespołów zabytkowych grupy 0 uznanych za najciekawsze dobra naszej kultury narodowej w zakresie budownictwa i architektury, a więc zabytki klasy światowej. 1) Baranów Sandomierski (w woj. rzeszowskim). Zamek, a ra- czej pałac z XVI w. jest jedną z najpiękniejszych budowli renesansowych tego typu w Polsce. Wzorowany na zamku wa- welskim z wewnętrznym dziedzińcem otoczony z 3 stron arkadami, naokoło park. W zamku mieści się m. in. muzeum siarki. 2) Brzeg (m. pow. w woj. opolskim). Zamek piastowski. W sta- rym mieście śląskim, ongiś rezydencja Piastów Brzeskich, znajduje się renesansowy obiekt zamkowy z dziedzińcem arkadowym (1541—60). Na górnym fryzie bramy zamkowej cenne popiersia Piastów Śląskich. W zamku muzeum. 3) Chełmno (m. pow. w woj. bydgoskim). Zespół urbanistyczny w granicach obwarowań. Chełmno to jedno z najstarszych miast Polski istniejące już w X w., stolica historycznej ziemi chełmińskiej. Posiada liczne zabytki: jeden z najcenniejszych ratuszów renesansowych z XVI w., na zewnętrznym murze dawna miara cechowa, tzw. żelazny „pręt chełmiński"; monu- mentalną katedrę gotycką z XIV w.; gotycki kościół pofran- ciszkański oraz obwarowania miejskie z dobrze zachowanymi basztami z XIII—XVI w. i Bramą Grudziądzką. Stare miasto jest otoczone plantami. 4) Dębno (wieś w pow. nowotarskim). Kościół Św. Michała Archanioła. Ten cenny zabytek budownictwa drewnianego (z modrzewia) z XV w. jest często nazywany „zbójnickim", gdyż podobno budowali go zbójnicy. Słynie ze wspaniałej polichromii, dzieła ludowego artysty z 1500 r. oraz tryptyku z XVI w. 5) Frombork (w woj. olsztyńskim). Zespół zabudowań Wzgó- rza Kopernika. Na tym wzgórzu znajduje się zabytkowy zespół katedralny (XIV—XV w.): katedra, dom kapituły, kanonie, mury, baszty i dwie wieże, z których jedna to słynna wieża Kopernika, w której była ongiś pracownia wielkiego astronoma. W odbudowanym pałacu biskupim muzeum Kopernika. 6—8) Gdańsk. Układ urbanistyczny Głównego Miasta. W tym wielkim zabytkowym zespole znajduje się m. in. piękny gotycki Ratusz Główny z XIV w., zabytkowe kamieniczki na Długim Targu ze słynną Złotą Kamienicą z XVII w. (naj- ładniejsza kamienica mieszczańska Gdańska) i Dworem Artusa z XV w. (dawne miejsce spotkań bogatych mieszczan gdań- skich), Fontanna Neptuna z XVII—XVIII w. oraz renesan- sowa bramy i baszty obronne. Zespół kościelny (kościół N. P. Marii, plebania tzw. Dom Fer- berów i brama cmentarna). Kościół monumentalna budowla gotycka z lat 1343—1602, (największy kościół w Polsce). Wielka Zbrojownia ze studnią — dawny arsenał gdański, renesansowy, wzniesiony w 1. 1602—1605. 9) Gniezno (m. pow. w woj. poznańskim). Katedra. Słynna świątynia założona w X w., później na tym miejscu wznie- siono nową, gotycką (1350—1595) z bogatym wyposażeniem wnętrza i cennymi rzeźbami nagrobnymi. Tu znajdują się m. in. słynne spiżowe drzwi z XII w., jedno z najwybitniej- szych dzieł metaloplastyki romańskiej w Europie, na których przedstawiono sceny (18) z życia i śmierć Sw. Wojciecha. 10) Kazimierz Dolny (m. w woj. lubelskim). Układ urbani- styczno-krajobrazowy w granicach administracyjnych miasta. Słynne miasto renesansu, całe jest zabytkiem grupy „0". Najcenniejsze kamieniczki mieszczańskie to Celejowska i Przy- byłów z XVII w. Znajduje się tu również zamek Kazimierza Wielkiego i baszta stróża z XIV w. oraz dawna latarnia sygnalizacyjna dla flisaków. 11) Kielce (m. woj.) Zespół pałacu biskupiego. Ten zabytkowy obiekt jest przykładem budownictwa barokowego (XVII— —XVIII w.). Szczególnie piękne są portale barokowe i bogate dekoracje malarskie z XVII w. W pałacu zwanym również zamkiem mieści się muzeum. 12—22) Kraków. Wawel — Zespół zabudowy zamku królew- skiego. Zamek — dawna siedziba królów polskich, najcen- niejszy pomnik historii i kultury narodowej. Obecnie jest obiektem muzealnym (Państwowe Zbiory Sztuki na Wawaelu, sale i komnaty, skarbiec koronny, zbrojownia). W zespole zamkowym m. in. katedra z 1364 r., z cenną Kaplicą Zygmun- towską (renesans), kryptą Sw. Leonarda i grobami królew- skimi (zabytkowe sarkofagi — dzieła sztuki) oraz zespół murów obronnych z potężnymi basztami. Stare Miasto. Układ urbanistyczny w obrębie Plant z wieloma starymi kamieniczkami i ko- ściołami. Kościół famy NMP (Maria- cki, XII w.) z różnorodnym, cennym wyposażeniem wnę- trza, m.in. słynnym ołtarzem Wita Stwosza i średniowie- cznymi witrażami z XIV w. Wieża ratuszowa — w ryn- ku z 1383 r. z barokowym hełmem. Sukiennice — średniowiecz- ne kramy krakowskie z XIII w. Kościół Sw. Anny — baro- kowa budowla sakralna z XVII w. Zespół fortyfikacji Bramy Floriańskiej — średniowie- czne fortyfikacje zbudowane Rys. 19. Fragment mu- w 1307 r. z basztami i bar- ro~w obronnych Krakowa bakanem. 2 BfaJ"« Z v z * ... . « przełomu XIII i XIV w. Kościół Sw. Piotra i Paw- widok od strony Plant !a — budowla barokowa z 1619 r. z bogatym wyposażeniem ■wnętrza. Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego — średnio- wieczny budynek uniwersytecki. Zespół klasztorny Augustianów — kościół i klasztor Augu- stianów wraz z dzwonnicą przy kościele Sw. Katarzyny z XIV w. Bielany — zespół klasztorny (klasztor i kościół) — wczesno- barokowe budowle z XVII w. (kościół w stylu baroku włos- kiego) i pustelnie zakonne Kamedułów. 23) Krzeszów (wieś koło Kamiennej Góry w woj. wrocław- skim). Zespół opactwa. Wchodzący w jej skład kościół NMP z 1. 1728—1735 jest jedną z najpiękniejszych świątyń baro- kowych Śląska, o wnętrzu barokowym. W rokokowej kapli- cy grobowce — muzeum Piastów Świdnickich. 24) Legnickie Pole (wieś w woj. wrocławskim) Zespół klasz- torny — wyjątkowo cenny kościół Sw. Jadwigi z okresu baroku oraz klasztor Benedyktynów z XVIII w., wzniesiony na miejscu bitwy z Tatarami, w czasie której zginął Hen- ryk Pobożny. Znajduje się tu także Muzeum Bitwy Legnickiej. 25) Lidzbark Warmiński (m. pow. w woj. olsztyńskim). Zespół zamkowy. Zamek to cenny zabytek średniowiecznej architek- tury gotyckiej z XIV w. Znajdujący się w zespole pałac biskupi został zbudowany na zlecenie biskupa I. Krasickiego. 26) Lubiąż (wieś w pow. wołowskim). Zespól opactwa cyster- skiego. Jest to olbrzymi, barokowy gmach klasztoru Cyster- sów z XVII w. (223 m długości frontu) i kościół klasztorny z XIV w. posiadający barokowe wnętrza i grobowce Piastów Śląskich. 27) Lublin. Kaplica Św. Trójcy na zamku. Kaplica zamkowa z XIV w. z gotyckim sklepieniem opartym na jednym słupie, posiada również unikalną polichromię z XV w., wykonaną przez malarzy ruskich. 28) Łańcut (m. pow. w woj. rzeszowskim). Zespól zamkowy. Zamek o charakterze twierdzy z XVII w., dawniej własność Lubomirskich, później Potockich, jest zabytkiem baroku i sta- nowi przykład siedziby magnackiej. Bogate wyposażenie wnętrz. W wozowni słynne Muzeum Powozów założone w 1929 r. Znajduje się tu ponad 50 różnych pojazdów z XVIII i XIX w. W otoczeniu piękny park — rezerwat. 29) Malbork (m. pow. w woj. gdańskim). Zespół zamku krzy- żackiego. Cały zespół tej średniowiecznej twierdzy jest za- bytkiem, wybitnym przykładem budownictwa warowni śred- niowiecznych (XIII—XV w.). Przedzamcze (wielka zbrojow- nia, ludwisarnia, kaplica, Baszta Maślankowa i domy gotyc- kie), Zamek Średni i Zamek Wysoki z krzyżacką szubienicą i starym młynem. 30) Nieborów i Arkadia (w woj. łódzkim). Zespół rezydencji. Pałac barokowy z XVII w. z ciekawymi zbiorami, a wśród nich biblioteka z cennymi starodrukami. Mieści się tu Od- dział Muzeum Narodowego w Warszawie. Obok — również zabytkowe — zabudowania gospodarcze oraz park krajobra- zowy z XVII—XVIII w. Rys. 20. Barokowy pa- łac w Nieborowie z końca XVII w. Arkadia — park romantyczny. Piękny i oryginalny park zo- • stał założony w 1778 r. przez Helenę Radziwiłłowa. Znajdują się w nim budowle wzniesione w stylu antycznym jak: Świą- tynia Diany, Przybytek Arcykapłana, Świątynia Sybilli, mur z Kariatydami oraz Domek Gotycki. 31') Ostrów Lednicki (koło Gniezna w woj. poznańskim). Ruiny pallatium (zamku książęcego z X w.) i kościoła na wyspie leżącej na Jeziorze Lednickim. 32) Podklasztorze nad Pili- cą (woj. kieleckie) — obok Sulejowa (już w woj. łódz- kim). Zespół opactwa Cy- stersów — wielki zespół klasztorny, w nim kościół romański z XIII w.f stare budynki klasztorne (XIII — — XV w.) i mury obronne z 6 wieżami i basztami (XV w.) 33) Poznań (m. woj.) Ratusz, najcenniejszy zabytek wśród wielu innych zabytków Po- znania. Zbudowany jako go- tycki XIII w., odbudowany w XV w. w stylu renesan- su. Szczególnie ciekawa jest słynna Sala Odrodzenia z 1515 r. oraz popularne „koziołki" w zegarze ratusza. W ratuszu mieści się Muzeum History- czne m. Poznania. 34) Radzyń Chełmiński (m. w woj. bydgoskim). Zamek. Są to dobrze zachowane ruiny warowni z XII—XV w., obecnie rekonstruowane. Zamek zbudowany przez Krzyżaków w 1234 r. Rys. 21. Romański poiłal z XIII w. w Sulejów ie- -Podklasztorzu Później — siedziba polskiego sta- rostwa grodowego. Tu długo bro- nili się przed Krzyżakami rycerze ziemi chełmińskiej członkowie Związku Jaszczurczego (1411' r.). Zamek i miasto położone są nad jeziorem, które jest rezerwatem łabędzi i żurawi. 35—36) Sandomierz (m. pow. w woj. kieleckim). Układ urbanisty- czno-architektoniczny i krajobra- zowy. Miasto z uwagi na swe położenie i zabudowę posiada piękną sylwetkę. Tu znajduje się m. in. ratusz budowany jeszcze przez Kazimierza Wielkiego, a od- budowany w 1623 r. — stąd re- RYS- 22- Renesansowy ra- L_, . . tusz poznański z 2 poi. nesansowa attyka, gotycki Dom ^ ^yj w Długosza, Brama Opatowska, a we fragmencie murów miejskich słynna Furta Dominikańska. Kościół Św. Jakuba wraz z klasztorem Dominikanów, jest pierwszą w Polsce budowlą sakralną zbudowaną z cegły (1206 r.), ze wspaniałym portalem ceglanym i dwoma starymi dzwonami z 1314 i 1389 r. 37) Stargard Szczeciński (m. pow. w woj. szczecińskim). Koś- ciół NMP. Olbrzymia, trójnawowa, halowa budowla gotycka z 1292 r., z rzeźbami i portalem oraz 8 rzędami zabytkowych maszkaronów z XIV w. 38) Strzelno (w woj. bydgoskim). Zespół ponorbertański z ro- tundą Sw. Prokopa. Strzelno bardzo stare osiedle z XII w. — własność klasztorna, posiada bardzo cenne zabytki. Należą do nich: kościół klasztorny, dawna bazylika romańska z do- skonale zachowanymi kolumnami romańskimi z około 1170 r., o ciekawych rzeźbach (odkryte w 1946 r.) oraz obok kościoła drugi rzadki zabytek architektury romańskiej, a mianowicie: kościółek — rotunda Sw. Prokopa, zbudowany około 1160 r. z granitowych ciosów, jeden z najlepiej zachowanych tego typu obiektów w Polsce. 39—43) Toruń (m. pow. w woj. bydgoskim). Stare i Nowe Miasto. Stare Miasto rozplanowane jest na rzucie nieregular- nego pięcioboku (1233 r.) ze starymi kamieniczkami, obwa- rowaniami miejskimi (bramy miejskie, baszty, wśród nich słynna Krzywa Wieża) i fragmentami dobrze zachowanych murów. Nowe Miasto posiada kamieniczki barokowe i rene- sansowe, a wśród nich na Rynku Nowomiejskim znajduje się słynna gospoda Pod Modrym Fartuchem z 1489 r. Ratusz Staromiejski — budowla o 40-metrowej wieży zbudo- wana w 1339 r. Pomimo późniejszych przebudowań ratusz po- został nadal wybitnym zabytkiem gotyckim. Przed nim pomnik Mikołaja Kopernika. Kościół Sw. Jana i mur cmentarny przy kościele. Jest to wielka budowla sakralna z XIII—XIV w. z zabytkowym wy- posażeniem. Kościół Sw. Jakuba z murem centralnym przy kościele (XIV w.) o bogatym wyposażeniu wnętrza. Kościół NMP (XIV w.) z cennym wyposażeniem gotyckim i renesansowym. 44) Trzebnica (m. pow. w woj. wrocławskim). Zespół opactwa. Znajduje się tu kościół Sw. Jadwigi i klasztor pocysterski z XIII w., z romańskimi portalami i bogatym wyposażeniem w dzieła sztuki z okresu baroku. 45) Ujazd (wieś w woj. kieleckim). Zamek Krzyż topór. Jest to olbrzymia ruina potężnego ongiś zamku wzniesionego w latach 1631—44 przez wojewodę Krzysztofa Ossolińskiego. 4 baszty zamkowe miały wyobrażać 4 pory roku, 12 wiel- kich sal — miesiące, 52 pokoje — tygodnie, a 365 okien — dni. Wykuty w marmurze olbrzymi krzyż i topór (herb Ossolińskich) dał zamkowi nazwę. Zamek został częściowo zniszczony w czasie wojen szwedzkich, reszta spłonęła w 1770 r. kiedy zajmowali go konfederaci barscy. 46) Warszawa. Łazienki — zespół pałacowo-parkowy ( z Bel- wederem). Jeden z najpiękniejszych zabytków klasycystycz- nych w Polsce. Pałac na Wodzie to dawny pawilon łazienny z XVII w. przebudowany na zlecenie Stanisława Augusta na Rys. 23. Wczesnoklasycystyczny pałac na wyspie w Łazien- kach w Warszawie, z 2 poł. XVIII w. reprezentacyjny pałac. Piękne wnętrza i bogate zbiory sztuki. Obecnie Oddział Muzeum Narodowego. W zespole znajdują się i inne cenne obiekty jak: Biały Domek, Pomarańczarnia, Pałac Myślewicki, Teatr na Wyspie. Belweder został zbudo- wany w 1737 r. Obecnie siedziba Przewodniczącego Rady Państwa. Posiada zabytkowe wnętrza. 47) Wilanów — zespół pałacowo-parkowy. Dawna rezydencja Jana III. Jest cennym zabytkiem baroku o bogatych w dzieła sztuki wnętrzach. J"est tu również piękny park pałacowy. Obecnie w pałacu mieści się Oddział Muzeum Narodowego. 48) Wąchock (osada w woj. kieleckim). Zespół opactwa Cy- stersów. Kościół i klasztor z XIII w., to zabytek architektury romańskiej, wnętrza posiadają cenne wyposażenie barokowe i rokokowe z XVII—XVIII w. Szczególnie jednak cenne są portale romańskie z XIII w., krużganki z XVII w. i słynny kapitularz klasztorny z XIII w. z bogato zdobionymi kolum- nami. 49—51) Wrocław (m. woj.). Ratusz (XIV—XV w.) z 66 me- trową wieżą, ceramicznym szczytem, bogatymi rzeźbami, wy- kuszami i fryzami. Katedra Sw. Jana Chrzciciela — olbrzymia budowla gotycka z XIII—XIV w. z trzema cennymi kaplicami: gotycką z XIV w. i dwiema barokowymi z XVII i XVIII w. Zespół Ostrowia Tumskiego i Piaskowego. Ostrów Tumski to wyspa — dawna, średniowieczna siedziba książęca, a obok — wyspa Piaskowa. Znajdują się tu m. in. zabyt- kowe budowle sakralne: kościółek gotycki Sw. Piotra i Pawła z XV w., kościół Sw. Marcina z XIII w., kościół Sw. Anny z XVIII w. i kościół NMP z XIV w. 52) Zamość (m. pow. w woj. lubelskim). Układ urbanistyczny śródmieścia w granicach dawnej twierdzy. Zespół ten to przykład budowy dawnego miasta w jednolitym stylu rene- sansu. Wśród cennych zabytków znajdują się tu m. in. ratusz, kamieniczki mieszczańskie i kolegiata z XVI w. Organizacją społeczną działającą w zakresie opieki nad zabyt- kami jest PTTK, które powołało Społeczną Komisję Ochrony Zabytków oraz społecznych opiekunów zabytków. Przedmiotem zainteresowania turystów są również muzea, których jest w Polsce ok. 335. Dzielą się one na muzea humanistyczne, przyrodnicza i techniczna. W grupie muzeów humanistycznych znajdują się muzea sztuki, historyczne, etnograficzne i biograficzne. Do najciekawszych muzeów należą: — Muzeum Filumenistyczne w Bystrzycy Kłodzkiej — Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku — Muzeum i Akwarium Oceanograficzne w Gdyni — Muzeum Marynarki Wojennej i Okręt Muzeum „Burza" w Gdyni — Muzeum Historyczne Uniwersytetu Jagiellońskiego w Kra- kowie — Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu w Krakowie — Zbiory Czartoryskich w Krakowie — Muzeum z kolekcją lamp naftowych w Krośnie — Muzeum na Majdanku w Lublinie — Muzeum Zamkowe z kolekcją powozów w Łańcucie — Muzeum Historii Włókiennictwa w Łodzi — Muzeum Zamkowe w Malborku — Muzeum Kurpiowskie (skansen) w Nowogrodzie Łomżyń- skim — Muzeum w Oświęcimiu — Muzeum Lenina w Poroninie — Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu — Muzeum Budownictwa Ludowego (skansen) w Sanoku — Muzeum Zagłębia Staropolskiego w Sielpi Wielkiej — Muzeum Narodowe w Szczecinie — Muzeum Rolnictwa w Szreniawie — Muzeum Archeologiczne w Warszawie — Muzeum Historii Polskiego Ruchu Rewolucyjnego w War- szawie — Muzeum „X Pawilon" na Cytadeli w Warszawie — Muzeum Narodowe w Warszawie — Muzeum „Pawiak" w Warszawie — Muzeum Techniki (NOT) w Warszawie — Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie — Muzeum w Łazienkach w Warszawie — Muzeum w Wilanowie — Muzeum Ziemi w Warszawie — Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce — Muzeum Poczty i Telekomunikacji we Wrocławiu. Na szczególną uwagę zasługują także miejsca bitew, walk i męczeństwa związane z bohaterską walką narodu polskiego oraz jego martyrologią. Koordynacją działalności w zakresie opieki nad tymi miejscami kieruje powołana Ustawą Sej- mową z dnia 2.VIL1047 r. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa. Z Radą ściśle współpracuje szereg organizacji społecznych, do których zalicza się i PTTK. Wielu członków PTTK jest społecznymi opiekunami miejsc walki i męczeństwa. Wśród wielu obiektów pamięci narodowej wspomnieć należy o Pomniku Ofiar Oświęcimia i muzeum na miejscu byłego obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu-Brzezince, Pomniku Obrońców Westerplatte w Gdańsku, Pomniku Bohaterów War- szawy („Nike"), Grobie Nieznanego Żołnierza, pomniku-mauzo- leum na cmentarzu żołnierzy Armii Radzieckiej w Warszawie, muzeum na terenie b. obozu w Sztutowie, mauzoleum na miejscu byłego obozu w Radogoszczy i Rogoźnicy, Pomniku Czynu Rewolucyjnego w Sosnowcu i Pomniku Czynu Po- wstańczego na Górze Sw. Anny, Pomniku Powstańców Ślą- skich w Katowicach, Pomniku Zwycięstwa pod Grunwaldem, pomniku ku czci gen. Świerczewskiego w Jabłonkach, Po- mniku Zaślubin Polski z Morzem w Kołobrzegu. Oprócz możliwości poznawania wartości naszego dorobku kul- turalnego turystyka stwarza szeroką okazję do zaznajomienia się z osiągnięciami współczesnymi i przemianami społeczno- -gospodarczymi, jakich dokonano w okresie 25 lat Polski Ludowej. Udostępnione do zwiedzania z inicjatywy GKKFiT zakłady pracy w liczbie 400 odwiedzają liczne wycieczki. Pośród nich znajdują się obiekty przemysłowe, kopalnie, gospodar- stwa rolne, stadniny koni itp. Do najciekawszych należą: — Huta im. Lenina w Krakowie (Nowa Huta) — Stocznia Gdańska im. Lenina w Gdańsku — Kopalnia Węgla Kamiennego „Zabrze" w Zabrzu — Pomorskie Zakłady Przemysłu Cukierniczego „Kopernik" w Toruniu — Białostockie Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Fasty" w Białymstoku — Zakłady Mechaniczne „Zamech" w Elblągu — Huta „Kościuszko" w Chorzowie — Radomskie Zakłady Przemysłu Skórzanego „Radoskór" w Radomiu — Kopalnia Pirytu „Staszic" w Rudkach koło Kielc — Elektrownia „Siersza" w Sierszy koło Chrzanowa — Lubelska Spółdzielnia Mieszkaniowa w Lublinie — Zakłady Azotowe im. F. Dzierżyńskiego w Tarnowie — Zakłady Chemiczne „Oświęcim" w Oświęcimiu — Okocimskie Zakłady Piwowarskie w Brzesku — Zakłady Przemysłu Odzieżowego „Wólczanka" w Łodzi — Zakłady Budowy Nadwozi Samochodowych „Nysa" w Nysie — Kaliska Fabryka Pluszu i Aksamitu w Kaliszu — Zakłady Papiernicze „Malta" w Poznaniu — Elektrownia „Pątnów" w Pątnowie — Kopalnia Nafty w Bóbrce koło Krosna — Elektrownia Wodna w Solinie — Cukrownia „Przeworsk" w Przeworsku — Zakłady Jedwabiu Naturalnego „Milanówek" w Milanówku — Zakłady Mechaniczne „Ursus" w Ursusie — Huta „Warszawa" w Warszawie — Dolnośląska Fabryka Dywanów Smyrneńskich „Kowary' w Kowarach — Zakłady Koksownicze „Wałbrzych" w Wałbrzychu — Lubuska Wytwórnia Win w Zielonej Górze — Yademecum.. 129 — Zakłady Przemysłu Odzieżowego ,,Cora" w Warszawie — Warszawskie Zakłady Budowy Urządzeń Przemysłowych im. L. Waryńskiego w Warszawie.
  • Ochrona przyrody

    Mówiąc o kulturze turysty nie można pominąć jego stosunku do przyrody. Dobry turysta powinien wiedzieć, że ochronie podlega wiele drzew, krzewów i kwiatów. Spowodowane to zostało koniecznością zapobieżenia wyginięcia rzadkich roślin czy zwierząt oraz zrozumieniem roli jaką przyroda odgrywa w życiu człowieka. Rośliny podlegające ochronie W myśl rozporządzenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 28 lutego 1957 r. w sprawie gatunkowej ochrony roślin (Dz. Urzędowy z dnia 23.111.1957 r. nr 15 poz. 78), ochronie podlega: • 5 gatunków drzew: cis, limba, brzoza ojcowska, jarząb szwedzki, brzęk (brekinia); • 8 gatunków krzewów i krzewinek: bluszcz leśny (okazy kwitnące), kosodrzewina, wiśnia karłowata, wawrzynek wil- czełyko, wawrzynek główkowy, wiciokrzew pomorski, róża- necznik żółty (azalia leśna); • 41 gatunków roślin zielonych, w tym szarotki, goryczki, za- wilce, sasanki, widłaki, paprocie, śnieżyczki, przebiśniegi i rosiczki; • 15 roślin leczniczych i przemysłowych rosnących dziko, w tym grzybienie białe, konwalie majowe, pierwiosnki lekar- skie, goryczki trojeściowe, porzeczki czarne i zimowity je- sienne. Zwierzęta podlegające ochronie Rozporządzeniem Ministra Leśnictwa w sprawie wprowadze- nia gatunkowej ochrony zwierząt z dnia 4.XI.1952 r., z uzu- pełnieniami w oparciu o ustawę o ochronie przyrody z dnia 7.IV.1949 r., następujące zwierzęta podlegają ochronie na te- renie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej: • 10 gatunków owadów, w tym trzmiele, chrząszcz jelonek i ćma Trupia Główka; • 8 gatunków płazów, w tym salamandry, traszki i ropuchy; • ryba jesiotr zachodni; • 7 gatunków gadów, w tym żółwie błotne, węże — za- skrońce i jaszczurki — zwinka i żyworodna; • 85 gatunków ptaków, w tym m. in. jaskółki, kukułki, dzię- cioły, kosy, orły, kormorany i bociany; 9 18 gatunków ssaków, w tym żubry, niedźwiedzie, łosie, ko- zice, bobry, jeże, świstaki i nietoperze. (W niniejszym poradniku podano tylko przykładowo po kilka gatunków zwierząt chronionych. Pełny ich wykaz, z którym każdy turysta powinien się zaznajomić, znajdziemy w cyto- wanych zarządzeniach, w książce Ludwika Jastrzębskiego „Przepisy prawne z zakresu ochrony przyrody" lub w porad- niku turystycznym Stefana Sosnowskiego i Jana Stykow- skiego „Sakwa włóczykija"). Parki narodowe, rezerwaty, pomniki przyrody Ochronie podlegają nie tylko pojedyncze gatunki zwierząt czy roślin, ale także np. całe kompleksy leśne czy wodne. Na mocy ustawy Sejmowej o ochronie przyrody z dnia 7.IV.1949 r. stworzono parki narodowe, rezerwaty, pomniki przyrody i objęto je ochroną. Są one miejscami, gdzie rządzi tylko prawo przyrody i gdzie cywilizacja ludzka nie ma wstę- pu, a tym samym stanowią dużą atrakcję turystyczną. Parki narodowe (o powierzchni minimum 500 ha) obejmują obszary wyróżniające się bogactwem elementów pierwotnej przyrody i pięknem krajobrazu. Zwiedzając parki narodowe należy pamiętać, że są one tere- nem specjalnym, na którym całość przyrody podlega ochro- nie. Zwiedzając parki narodowe należy: © wędrować wyłącznie ścieżkami oznakowanymi, • nie płoszyć zwierząt i nie niszczyć roślin, • biwakować i palić ogniska wyłącznie w miejscach wyzna- czonych na to przez służbę leśną, • przestrzegać lokalnych przepisów dotyczących danego parku. W Polsce znajdują się następujące parki narodowe: Białowieski Park Narodowy. Puszcza Białowieska położona na terenie województwa białostockiego — naj- większy, zbliżony do pierwotnego obszar leśny na niżu Europy środkowej. Bogaty i różnorodny drzewostan i wyjąt- kowo bogata fauna, m. in. żubry, łosie, tarpany, borsuki, głuszce, bataliony itp. Jedyny w Polsce Park Narodowy — zamknięty — bez siedzib ludzkich. Słowiński Park Narodowy — park na pograniczu województwa gdańskiego i koszalińskiego — w rejonie za- mieszkiwanym dawniej przez Słowińców. Obejmuje część wybrzeża Bałtyku z krajobrazem wydmowym oraz jeziora Łebskie i Gardno z dużym bogactwem ptactwa wodnego i błotnego, wśród którego jest wiele rzadkich gatunków. Spo- tykamy się tu ze zjawiskiem „wędrujących" wydm. Świętokrzyski Park Narodowy — to położone, w województwie kieleckim, w paśmie Łysogór z Łysicą i Łysą Górą piękne lasy jodłowe (Puszcza Jodłowa), goło- borza, modrzewie oraz znajdujące się tam rzadkie rośliny i duże ilości ptactwa. Tatrzański Park Narodowy — obejmuje teren Tatr Polskich — wysokogórski o charakterze alpejskim, z rzadką roślinnością alpejską, starodrzewem i rzadkimi zwierzętami jak kozice, świstaki, niedźwiedzie czy orły. (Po drugiej stro- nie granicy na terenie CSRS znajduje się — Słowacki Park Narodowy.) Pieniński Park Narodowy — niewielkie pasmo gór- skie, wapienne, z przełomem Dunajca, rzadka roślinność i ciekawy zwierzostan; na Dunajcu organizowany spływ tratwami. Ojcowski Park Narodowy — piękne fragmenty Wy- żyny Krakowsko-Częstochowskiej z doliną Prądnika, liczne grupy skalne o oryginalnych kształtach i wiele grot ze śla- dami ludzi z okresu paleolitu, rzadka roślinność. Babiogórski Park Narodowy — górna partia ma- sywu Babiej Góry, strome urwiska skalne, lasy świerkowe o charakterze pierwotnym, rzadka roślinność i ciekawy zwie- rzostan. Wielkopolski Park Narodowy — część pojezierza morenowego, jeziora, z pięknym Jeziorem Góreckim na czele, lasy, duże bogactwo ptactwa, wśród którego występuje wiele rzadkich gatunków. Woliński Park Narodowy — park nadmorski na wyspie Wolin. Urwiste brzegi, nadmorskie jeziora śródleśne, rzadkie okazy roślinności i ptactwa m. in. orły bieliki, kor- morany. Kampinoski Park Narodowy — położony nieopo- dal Warszawy, obejmuje teren bagienno-wydmowy, pozosta- łość dawnej Puszczy Mazowieckiej. Wśród wielu gatunków zwierząt: łosie, borsuki, a z ptactwa czaple, sokoły wę- drowne. Karkonoski Park Narodowy — obejmuje północny stok pasma Karkonoszy, osobliwe grupy skalne, kotły polo- dowcowe i stawy, liczne gatunki ptactwa i drobnych ssaków. W organizacji znajduje się Bieszczadzki Park Narodowy w woj. rzeszowskim, który obejmuje najpiękniejsze partie najdzikszego w Polsce pasma górskiego Bieszczadów, oraz Park Narodowy na Roztoczu w woj. Lubelskim. Rezerwaty przyrody obejmują określone obszary, w których podlega ochronie cała przyroda lub niektóre jej składniki, bądź też cechy krajobrazu. Wyróżnia się następujące rodzaje rezerwatów: — rezerwaty leśne, w których chroni się resztki pierwotnych lasów, — rezerwaty roślinne utworzone w celu ochrony bardzo rzadkich roślin, — rezerwaty torfowiskowe, umożliwiające badania naukowe nad resztkami pierwotnych zbiorowisk torfowiskowych, — rezerwaty stepowe — skrawki stepów pozostałe w Polsce z dawnych okresów klimatycznych, — rezerwaty skalne, które zabezpieczają — osobliwe twory geologiczne, najczęściej o osobliwych kształtach, zbiorowiska kryształów, minerałów, jaskinie, groty itp., — rezerwaty wodne, a więc osobliwe źródła, wodospady, i roślinność z nimi związaną, — rezerwaty zwierzęce, które dzielą się na: a) hodowlane, służące hodowli rzadkich, już ginących zwie- rząt (np. żubra, łosia, bobra), b) chroniące zwierzęta żyjące dziko w naturalnych warun- kach. Rezerwaty przyrody mogą być ścisłe, w których chroni się całą przyrodę i zakazane są wszelkie czynności gospodarcze, bądź częściowe, w których chroni się tylko niektóre składniki przyrody, a czynności gospodarczo-leśne są w odpowiedni sposób ograniczone. W Polsce jest ok. 550 rezerwatów, w tym 121 rezerwatów ścisłych. A oto kilka wybranych przykładowo: — Czerwone Bagno koło Rajgrodu w pow. grajewskim — pierwotny bór sosnowy na torfowiskach, naturalne stano- wisko łosi. — Kręgi kamienne w Odrach w pow. chojnickim — głazy narzutowe ułożone w kilkanaście kręgów, ustawione przez pierwotnych Słowian w kierunku stron świata, otoczone wieńcem kurhanów. — Cisy staropolskie w Wierzchlasie w pow. tucholskim — najpiękniejsze skupienie cisów w Polsce, na terenie Borów Tucholskich (ok. 4000 cisów). — Grodzisko w Biskupinie w pow. żnińskim — wykopaliska osady prasłowiańskiej z 550—400 p.n.e., część grodu zre- konstruowano. Obecnie muzeum. — Kępa Redłowska koło Gdyni — jeden z najpiękniejszych krajobrazów w Polsce, las o charakterze pierwotnym i ro- ślinność nadmorska, m. in. mikołajek. — Bursztynowa Góra w pow. gdańskim — dawna kopalnia bursztynu. — Góra Tuł w pow. cieszyńskim — las mieszany i łąki ze stanowiskiem rzadkich storczyków. — Wczesno-średniowieczne grodzisko w Złotym Potoku w pow. częstochowskim. — Skorocice w pow. pińczowskim — malowniczy wąwóz z licznymi grotami i nawisami, z potokiem znikającym w gro- tach, rośliny stepowe. — Osiedle Kormoranów koło Przechlewa w pow. człuchow- skim — stary las bukowy z kilkuset gniazdami kormoranów i czapli siwej. — „Skamieniałe Miasto" w pow. tarnowskim — grupa wiel- kich skał o fantastycznych kształtach. — Góra Stawska w pow. chełmskim — wzgórze kredowe z roślinnością stepową. —Szum w pow. biłgorajskim — malowniczy przełom potoku z licznymi wodospadami. — Węże koło Działoszyna w pow. wieluńskim — wzniesie- nie „Zelce" z grotą stalaktytową kalcytu krystalicznego. — Czapliniec w pow. szczycieńskim — liczne kolonie czapli. — Jezioro Łukajno w pow. mrągowskim — teren lęgowy ptactwa, głównie dzikich łabędzi. — Kożuchy w pow. giżyckim — jezioro z pływającymi wyspami i tysiącami mew-śmieszek. — Czerwona Wieś w pow. kościańskim — skupienie starego jałowca 300-letniego o wysokości do 8 m. — Dęby rogalińskie w powiecie Srem — największe skupie- nie starych dębów w Polsce, 786 okazów pomników' przy- rody. — Prządki w pow. krośnieńskim — grupa skał o oryginal- nych kształtach. — Wąwóz Książno w pow. wałbrzyskim — skalisty wąwóz górski o wysokich stromych ścianach do 60 m wysokości, pokryty lasem mieszanym. — Żurawie Bagno w pow. żagańskim — teren śródleśnych bagien z lęgami żurawi. — Ogrodzieniec w pow. olkuskim — najwyższa grupa skał ostańców w Jurze Krakowsko-Wieluńskiej i ruiny zamku. Pomniki przyrody — to pojedyncze okazy przyrodnicze. Wszystkie są oznakowane specjalną tablicą. Tak jak parki narodowe i rezerwaty — znajdują się one pod ustawową ochroną państwa. Jest ich w rejestrze około 6100, wśród nich znajdują się stare lub rzadkie drzewa, głazy narzutowe, osobliwe skały, groty i wodospady. Przykładowo wymieniamy kilka pomników przyrody: — Dąb „Bartek" koło Zagnańska — owiany legendami stary, kilkusetletni dąb o 900 cm obwodu. — Głaz „Trygław" w Tychowie, w pow. białogardzkim — największy w Polsce głaz narzutowy o obwodzie około 50 m. — Dąb w Miłosławiu w pow. wrześnieńskim — okaz kilku- setletni. — „Grzyb Skalny" — oryginalna skała w Kobyle — Frysztak pow. strzyżowski. — „Cisy Chrobrego" — dwa stare cisy w Nowogardzie (woj. szczecińskie). — „Święty Otton" — stara lipa o obwodzie 8 m w Płoni koło Szczecina. Wspomnieć jeszcze należy o parkach ogrodowo-pałacowych w stylu francuskim z symetrycznymi klombami i alejami oraz w stylu angielskim z drzewostanem i florą rozwijającą się w sposób naturalny. Zagadnienia ochrony przyrody podlegają Ministerstwu Leś- nictwa i Przemysłu Drzewnego, którego organem doradczym jest Państwowa Rada Ochrony Przyrody, a fachowym naczelny konserwator przyrody. Naczelną organizacją społeczną zaj- mującą się zagadnieniami ochrony przyrody w Polsce jest Liga Ochrony Przyrody współdziałająca z Polskim Towarzy- stwem Turystyczno-Krajoznawczym. Działa także Straż Ochro- ny Przyrody, której członkowie, wywodzący się z aktywu LOP, PTTK, PZŁ, PZW, przy pełnieniu swych społecznych obowiązków wykonują funkcje organu administracji pań- stwowej.