A A A

„PIĘKNA NASZA POLSKA CAŁA"

Cała Polska jest terenem turystyki pieszej. W każdym bez wyjątku województwie, powiecie czy nawet gromadzie — piechur znajdzie coś ciekawego. Oczywiście w jednych regio- nach ciekawostek krajoznawczych będzie więcej, w innych nieco mniej, w jednych będą one bardziej zróżnicowane, w innych bardziej jednorodne, zawsze jednak na trasie swej wędrówki napotkamy barwny krajobraz, ciekawych ludzi, zabytki i pamiątki związane z naszą historią. Zapewnia to przeżycie wielu wrażeń, zdrowy — czynny wypoczynek, czasem zyskanie nowych przyjaciół i pozwala poznać nowy fragment naszego pięknego kraju.
  • Mazowsze

    Obejmuje obszary województwa warszaw- skiego, częściowo łódzkiego, białostockiego i lubelskiego. Graniczy od północy z Pojezierzem Mazurskim, od zachodu z Wielkopolską, od południowego wschodu z Wyżyną Lubelską i od wschodu z Podlasiem. Mazowsze to teren wybitnie płaski z najniższą częścią w okolicach stolicy regionu i Polski — Warszawy. Nieliczne jeziora po- łożone są w części zachodniej (okolice Łącka i Gostynina). W pobliżu Warszawy znajduje się duży sztuczny zbiornik wodny — Zalew Zegrzyński, ulubione miejsce niedzielnego odpoczynku mieszkańców stolicy. Większe kompleksy leśne to Kampinoski Park Narodowy i puszcze kurpiowskie: Zie- lona (zwana także Myszyniecką) i Biała. Największym mia- stem jest Warszawa odbudowana po zniszczeniach wojennych, centrum administracyjne, naukowe i kulturalne kraju, a tak- że duże centrum przemysłowe (m. in. Fabryka Samochodów Osobowych na Żeraniu, Huta „Warszawa"). W Warszawie znajdują się liczne zabytki oraz pomniki walki i męczeństwa. Region posiada również wiele miejscowości zabytkowych: Płock, Warka, Pułtusk, Ciechanów, Czersk Maz., Liw, Czer- wińsk czy Żelazowa Wola (miejsce urodzin Fryderyka Cho- pina). Ciekawsze zakłady przemysłowe na Mazowszu to: fabryka traktorów w Ursusie, rafineria i petrochemia w Płoc- ku, fabryka obrabiarek w Pruszkowie i zakłady lniarskie w Żyrardowie. W regionie tym znajduje się kilka ośrodków tradycyjnej kultury ludowej (Łowickie, Kurpie). Klimatycznie region charakteryzuje się minimalną ilością opadów.
  • Wielkopolska

    Region ten obejmuje tereny województw: poznańskiego, częściowo bydgoskiego i łódz- kiego. Wielkopolska graniczy na północy z Pomorzem Za- chodnim i Wschodnim, na zachodzie z Ziemią Lubuską, na południowym wschodzie z Wyżyną Małopolską i na wscho- dzie z Mazowszem. Jest jednym z najniżej położonych re- gionów w Polsce (większość terenu poniżej 150 m npm.), a je- go oś stanowi rzeka Warta. Przeważa krajobraz płaski lub lekko falisty, ze sporą ilością jezior (jeziora sierakowskie, gnieźnieńskie i kujawskie). Do największych należą: owiane legendami Gopło i Powidzkie. W tym regionie znajduje się Wielkopolski Park Narodowy oraz liczne rezerwaty, m. in. kilkusetletnie dęby w Rogalinie. Wiele miejscowości ma cenne zabytki przeszłości, jak Poznań, Gniezno, Kalisz, Kór- nik, Leszno, Trzemeszno, Strzelno i Żnin. Niedaleko Żnina znajduje się słynne prasłowiańskie grodzisko w Biskupinie. Do interesujących zakładów przemysłowych zaliczyć należy: Zakłady Przemysłu Metalowego H. Cegielski w Poznaniu, fabrykę fortepianów w Kaliszu, zakłady meblarskie w Swa- rzędzu oraz konińskie zagłębie węgla brunatnego. Klima- tycznie Wielkopolska stanowi obszar przejściowy pomiędzy chłodnymi i o dużych opadach regionami północnymi a cie- plejszymi i suchymi regionami środkowej Polski.
  • Wyżyna Malopolska

    Obejmuje część województwa krakowskie- go, łódzkiego, kieleckiego i skraj woje- wództwa katowickiego. Region na północy graniczy z Mazowszem, od wschodu z Wyżyną Lubelską, od południowego wschodu z Podkarpaciem, od południowego za- chodu z Górnym Śląskiem i od północnego zachodu z Wiel- kopolską. W skład regionu wchodzą: Wyżyna Krakowsko- -Częstochowska, Niecka Nidziańska, Góry Świętokrzyskie, Wysoczyzną Łódzka i nizinna ziemia radomska. W tym dużym i ciekawym regionie turystycznym o bardzo zróżnicowanym krajobrazie znajdują się 2 parki narodowe: Świętokrzyski Park Narodowy (Puszcza Jodłowa, Łysica i Łysa Góra z goło- borzami) i Ojcowski Park Narodowy (Dolina Prądnika, Ojców, Pieskowa Skała, Grota Łokietka i inne jaskinie) oraz wiele różnorodnych rezerwatów i pomników przyrody, jak: „Nie- bieskie Źródła" w lasach spałskich czy dąb „Bartek" koło Zagnańska. Po pagórkowatym terenie Wyżyny Krakowsko- -Częstochowskiej biegnie malowniczy „Szlak Orlich Gniazd" — ciąg zamczysk w trwałej ruinie w otoczeniu ostańców skal- nych o różnorodnych kształtach. Do ciekawszych obiektów należą neolityczna kopalnia krzemienia w Krzemionkach Opatowskich i słynne Zagłębie Staropolskie oraz najstarsze piecowiska wytopów rudy żelaznej (dymarki) w rejonie Gór Świętokrzyskich. Na terenie regionu jest wiele miast za- bytkowych. Nawięcej zabytków znajduje się w wiekowym Krakowie oraz w Sandomierzu, Kielcach, Wiślicy, Chęcinach i Opatowie. Tu także napotkamy wiele upamiętnionych miejsc walki i męczeństwa, szczególnie z okresu walk partyzanckich. Region posiada również jedno z najbogatszych na świecie złóż siarki (okolice Tarnobrzegu na Wyżynie Sandomierskiej). Najbardziej znane zakłady przemysłowe to: Huta im. Lenina w Krakowie, Fabryka Samochodów Ciężarowych w Stara- chowicach, Huta im. Marcelego Nowotki w Ostrowcu Swięt., Fabryka Porcelany w Ćmielowie. Klimat tego regionu jest dość zróżnicowany, chłodniejszy od dolnośląskiego. Dość duże opady występujące na obszarze nierównomiernie.
  • Charakterystyka regionów geograficzno-turystycznych

    W Polsce wyodrębnia się 17 zasadniczych regionów geogra- ficzno-turystycznych: Pomorze Zachodnie, Pomorze Wschodnie, Pojezierze Mazurskie, Pojezierze Suwalsko-Augustowskie, Zie- mia Lubuska, Wielkopolska, Mazowsze, Podlasie, Dolny Śląsk (część niżowa), Górny Śląsk, Wyżyna Małopolska, Wyżyna Lubelska, Roztocze, Podkarpacie, Sudety, Beskidy, Tatry. Trzy ostatnie regiony, jako wybitnie górskie nie zostały opisane, gdyż turystyce górskiej ze względu na jej specyfikę zostanie poświęcone specjalne wydawnictwo, w którym zo- staną szczegółowo omówione.
  • Dolny Śląsk

    Region obejmuje województwo wrocławskie (część niżowa) i część opolskiego. Graniczy od północy z Wielkopolską i Ziemią Lubuską, od wschodu z Górnym Śląskiem, od południa z Sudetami i od 2 — Yademecuai,,. 17 zachodu z Niemiecką Republiką Demokratyczną. Od północy krajobraz nizinny (obniżenie doliny rzeki Baryczy), niżej pas Wzgórz Trzebnickich (zwane również Górami Kocimi), dalej na południe Nizina Śląska i wreszcie Przedgórze Sudeckie przechodzące w Sudety, które stanowią już inny region. Niedaleko Wrocławia znajduje się Ślęża (inaczej Sobótka), najwyższe wzniesienie w części niżowej Dolnego Śląska (718 m npm.), dawne miejsce kultowe prasłowian, owiane licznymi legendami. Na południowy wschód od Ślęży — Wzgórza Strzelińskie, a na południowy zachód '— Wzgórza Strzegomskie. W obu występują złoża szarych granitów (słynne kamieniołomy w Strzelinie, gdzie wyrobisko sięga poniżej 100 m). Największym kompleksem leśnym regionu są Bory Dolnośląskie (w zachodniej części). Dolny Śląsk po- siada bardzo dużo miejscowości bogatych w zabytki jak: Wrocław, Legnica, Świdnica, Henryków czy Brzeg. Tu znaj- dują się również liczne bogactwa mineralne ze słynnym za- głębiem miedziowym w rejonie Lubina. Z zakładów prze- mysłowych najbardziej znanymi są: fabryka wagonów „Pa- fawag" i zakłady „Elwro" we Wrocławiu, zakłady chemiczne „Rokita" w Brzegu Din., fabryka samochodów w Jelczu k. Oławy i in. Klimat Dolnego śląska cechuje krótkotrwała zima, wczesna, wilgotna wiosna i ciepłe lato.
  • Górny Śląsk

    Obejmuje tereny województwa katowickie- go i większą część województwa opolskie- go. Graniczy od północnego wschodu z Wyżyną Małopolską, od południa z Karpatami (Beskidy), od południowego zachodu 2 terenami górskimi Czechosłowacji, od północnego zachodu z Dolnym Śląskiem. Jest najbardziej uprzemysłowionym re- gionem Polski. W skład regionu wchodzi: Wyżyna Śląska, częściowo Przedgórze Sudeckie, Kotlina Śląska i Kotlina Oświęcimska. Najbardziej charakterystyczny krajobraz w re- gionie to zagęszczenie kopalń i hut w tzw. Górnośląskim Okręgu Przemysłowym (Katowice, Chorzów, Bytom, Sosnowiec i inne miasta). V/ GOP występuje także największe w Pol- sce skupienie miast i największa gęstość zaludnienia na 1 km2. Zabytkowe miasta to: Opole, Paczków, Nysa, Tarnow- skie Góry i Będzin. Do najbardziej znanych zakładów prze- mysłowych zalicza się huty: „Kościuszko" i „Batory" w Cho- rzowie, kopalnie: „Zabrze" w Zabrzu, „Jan" w Katowicach (całkowicie zautomatyzowana), „Wesoła" koło Tych, cemen- townię „Odra" w Opolu i Zakłady Piwowarsko-Słodownicze w Tychach. Klimatycznie jest to jeden z najcieplejszych re- gionów Polski, posiada najdłuższy okres wegetacyjny — do 225 dni.
  • Podkarpacie

    Region znajduje się na terenie woje- wództw: krakowskiego i rzeszowskiego. Na północy graniczy z Wyżyną Małopolską, na północnym wschodzie z Roztoczem, a na południu z Karpatami. Jest to ciekawy region z uwagi na zróżnicowanie krajobrazu. Tu znajdują się malownicze doliny rzek wcinające się jara- mi nieraz do 50 m głębokości. Z kompleksów leśnych wy- mienić należy Puszczę Sandomierską (widły Sanu i Wisły) i Puszczę Niepołomicką. Na Podkarpaciu znajduje się wiele zabytkowych miast i mniejszych miejscowości, jak: Prze- myśl, Jarosław, Tarnów, Łańcut, Rzeszów, Krosno, Biecz i Grybów, oraz słynne żupy solne w Wieliczce koło Krako- wa i w Bochni. Najbardziej znane zakłady przemysłowe to: Zakłady Azotowe im. F. Dzierżyńskiego w Tarnowie, Wy- twórnia Sprzętu Komunikacyjnego w Mielcu, kopalnie nafty w okolicach Jasła i Krosna i huta w Stalowej Woli. Pod- karpacie jest jednym z cieplejszych regionów w Polsce, a okolice Tarnowa mają (obok okolic Wrocławia) najwyż- sze temperatury lata w kraju. Jedynie ku wschodowi za- znaczają się silniej wpływy kontynentalne, obniżając zwła- szcza w zimie, temperaturę tej części regionu.
  • Podlasie

    Obejmuje części województw: białostockie- go, warszawskiego i lubelskiego. Na wscho- dzie graniczy z terenami Związku Radzieckiego, na południu z Wyżyną Lubelską, na zachodzie z Mazowszem i na północy z Pojezierzem Suwalsko-Augustowskim. Krajobraz równinny (moreny denne dochodzące do 200 m npm.). Kompleksy leśne to głównie Puszcza Białowieska o charakterze pierwotnym (słynny Białowieski Park Narodowy) i Puszcza Knyszyńska. Miasta z zabytkami to m. in. Białystok, Siedlce, Tykocin i Drohiczyn. Najbardziej znanymi zakładami przemysłowymi są: kombinat włókienniczy w Fastach i zakłady przemysłu drzewnego w Hajnówce. Klimat zbliżony do regionów cen- tralnych, ale z większą ilością opadów.
  • Pojezierze Mazurskie

    Obejmuje województwo olsztyńskie i czę- ściowo województwo białostockie (część za- chodnia). Na północy graniczy z terenami Związku Radzieckiego, na wschodzie z Pojezierzem Suwalsko- -Augustowskim, na południu z Mazowszem, a na zachodzie z Pomorzem Wschodnim. W skład regionu wchodzą: krainy historyczne Warmia (północno-zachodnia część), o słabym zalesieniu, i Mazury (część południowa), z największym za- lesieniem i największymi jeziorami. Pojezierze Mazurskie to kraina jezior i lasów. Posiada roz- budowany system komunikacji wodnej, który tworzą liczne szlaki wodne Mazur, m. in. słynny Kanał Ostródzko-Elbląski z pochylniami likwidującymi różnice wzniesień terenu. W Krainie Wielkich Jezior znajdują się największe jeziora polskie: Śniardwy (109,7 km2) i Mamry (102,3 km2), a także inne malownicze jeziora jak: Nidzkie, Bełdan, Roś, Niegocin. 25% powierzchni regionu to lasy, wśród których największe kompleksy stanowią: Puszcza Piska, Puszcza Borecka oraz łasy napiwodzkie. Tu znajduje się wiele rezer- watów przyrody (w tym rzadkiej fauny — łabędzi, kormo- ranów i bobrów) oraz liczne zabytki w Olsztynie, Lidzbarku Warmińskim, Fromborku, Szczytnie i w innych miastach. W tym regionie leży pole bitwy pod Grunwaldem oraz „Wil- cza Jama" — b. kwatera Hitlera w lasach koło Kętrzyna. Przemysł związany jest głównie z bogactwem lasów i jezior. Największym zakładem przemysłowym jest fabryka opon sa- mochodowych w Olsztynie. Klimat pojezierza jest chłodniej- szy od sąsiednich regionów. Duże skupienie jezior opóźnia wiosnę, a przedłuża jesień.
  • Pojezierze Suwalsko--Augustowskie

    Znajduje się w całości na terenie woje- wództwa białostockiego. Graniczy na za- chodzie z Pojezierzem Mazurskim, którego jest naturalnym przedłużeniem, na północy i na wschodzie z terenami Związku Radzieckiego, a na po- łudniu z Podlasiem. Region ten obfituje w wiele pięknych jezior, jak: Wigry, Rozpuda, Sajno, Necko oraz najgłębsze jezioro Polski — Hańcza (108 m gł.). Liczne fałdy terenowe tworzą urozmaicony krajobraz, a Puszcza Augustowska jest jednym z najładniejszych kompleksów leśnych. Tu znajdują się liczne rezerwaty przyrody i kilka zabytkowych miast, m. in. Suwałki i Sejny. Do zabytków należy także cały ze- spół Kanału Augustowskiego. Klimat zbliżony jest do kli- matu Pojezierza Mazurskiego, ale zimy są chłodniejsze. W północno-wschodniej części tego regionu występują naj- niższe zimowe temperatury nizinne w Polsce.
  • Pomorze Wschodnie

    Obejmuje tereny województwa gdańskiego, bydgoskiego i częściowo koszalińskiego (południowo-wschodnie powiaty). Północną granicę tworzy Morze Bałtyckie, wschodnią Pojezierze Ma- zurskie, a od południa graniczy z Wielkopolską i Mazow- szem. W części nadmorskiej wybrzeże jest przeważnie nizinne z tym, że wznoszą się tu także odosobnione płaty moreny dennej, tzw. kępy, jak m. in. Kępa Swarzewska, Kępa Oksywska, Kępa Redłowska, które tworzą nad morzem malownicze urwiska. W tym regionie znajduje się Półwysep Helski. Na Pomorzu Wschodnim mamy duży zespół wczasowo-wypoczyn- kowy z perłą polskich kąpielisk morskich Sopotem. Do ciekawszych terenów tego regionu zalicza się: teren de- presyjny — Żuławy Wiślane, Pojezierze Kaszubskie z licz- nymi jeziorami (m.in. Raduńskie, Charzykowskie, Ostrzyckie)- i kompleksami leśnymi, Pojezierze Brodnickie z zalesionymi jeziorami o różnorodnej linii brzegowej (m. in. Bachotek i Partęczyny), a także duży kompleks leśny zwany Borami Tucholskimi, gdzie znajduje się największy w Polsce rezerwat cisów w Wierzchlasie. Na Pomorzu Wschodnim jest wiele atrakcyjnych turystycznie miejscowości, jak: tysiącletni, pełen zabytków Gdańsk, Toruń, słynny zamek w Malborku, Kwi- dzyn, Chełmno, Gniew, Pelpin. Znajdują się tu też wielkie zakłady jak: Stocznia im. Lenina w Gdańsku, Stocznia im. Komuny Paryskiej w Gdyni, porty w Gdańsku i Gdyni oraz Zakłady Mechaniczne „Zamech" w Elblągu. Klimat regionu jest bardzo zbliżony do klimatu Pomorza Zachodniego, nieco jednak chłodniejszy.
  • Pomorze Zachodnie

    Obejmuje tereny województwa szczeciń- -skiego i koszalińskiego oraz częściowo gdańskiego (część zachodnia). Od północy granicę Pomorza Zachodniego stanowi Morze Bałtyckie, od zachodu granica państwowa z Niemiecką Republiką Demo- kratyczną na Odrze, od południa Ziemia Lubuska i Wielko- polska, a od wschodu Pomorze Wschodnie. Brzeg Bałtyku to tereny płaskie (np.: okolice Kołobrzegu) i miejscami urwiste (np. wyspa Wolin). Tu znajdują się płytkie jeziora przybrzeżne, powstałe przez odcięcie zatok morskich wałami wydmowymi. Do największych należą jeziora: Łebskie (75,3 km2), Gardno, Jamno i Bukowo. W tym regio- nie znajdują się wszystkie polskie wyspy leżące na Bał- tyku z Wolinem i Uznamem (większa część wyspy w NRD). Wybrzeże i wyspy tworzą wielki nadmorski obszar wypo- czynkowy. Przez środek regionu przebiega wał złożony ze wzgórz moreny czołowej, biegnący równolegle do wybrzeża Bałtyku. Wał ten stanowi dział wodny: rzeki spływające do Bałtyku to m. in. Rega, Parsęta, Wieprza i Łeba, rzeki spły- wające na południe to dopływy Warty, Noteci lub Odry. Wśród tych wzgórz znajdują się liczne jeziora polodowcowe m. in. Jezioro Drawskie, jezioro Wielimie. Liczne jeziora oraz lasy to duża atrakcja regionu. Występują tu różne gatunki ptactwa, rzadko gdzie indziej spotykane. Większe kompleksy leśne Pomorza Zachodniego stanowią: Puszcza Wkrzańska, Puszcza Bukowa i Puszcza Goleniowska. Najciekawszymi zaś turystycznie terenami i miejscowościami regionu są: Woliń- ski Park Narodowy (na wyspie), wielkie miasto portowe Szczecin z wieloma zabytkami historycznymi i znaną Stocznią im. Adolfa Warskiego, okolice Łeby z wędrującymi wydmami (Słowiński Park Narodowy), liczne zabytki architektury w Kamieniu Pomorskim, Stargardzie Szczecińskim, Gryfinie i Trzebiatowie, zespół jezior koło Czaplinka i Połczyna, a także miejsca związane z walkami wyzwoleńczymi I Armii Wojska Polskiego i Armii Radzieckiej (m. in. „Wał Pomorski", Kołobrzeg). Klimat Pomorza Zachodniego wynika z wpływu morza w strefie nizin nadmorskich (mniejsze wahania tem- peratur w ciągu roku, krótkie zimy, silne wiatry itp.).
  • Walory turystyczne Polski

    Kraj nasz posiada wiele walorów turystycznych, interesu- jących turystę pieszego. Aby go bliżej z nimi zapoznać wy- mieniono niektóre ciekawe obiekty przy charakterystykach poszczególnych regionów, inne omówiono szerzej w rozdziale pt. „Kultura w turystyce". Tu natomiast dokonano próby usystematyzowania walorów turystycznych Polski i podkre- ślono najciekawsze z nich. Środowisko przyrodnicze. O jego walorach świadczą zespoły krajobrazowe charakterystyczne dla danego terenu lub oso- bliwości przyrody. Do najciekawszych zespołów krajobrazo- wych zalicza się krajobrazy górskie (np. widok z Głodówki na Tatry, Obwodnica Bieszczadzka, przełom Dunajca w Pie- ninach), ale i na nizinach spotyka się wiele pięknych kraj- obrazów m.in. na „Szlaku Orlich Gniazd" czy na „Szlaku Nadmorskim". Osobliwości przyrody wiążą się z rzadkimi okazami świata zwierzęcego, flory i przyrody nieożywionej. Wszystkie one są z reguły pod ochroną prawną (patrz roz- dział pt.: „Kultura w turystyce"). Tradycyjną kulturę ludową spotkać można w folklorze, obrzę- dach ludowych, dziełach ludowej sztuki plastycznej i relik- tach ludowej kultury materialnej. W czasie pieszych wędró- wek mamy doskonałą okazję poznać je szczególnie w tych regionach, w których ludność wiejska w dni świąteczne ubiera się w tradycyjne, rzadko już spotykane stroje ludowe (np. na Podhalu, Kurpiach, w Łowickiem, na Śląsku — strój roz- barski w okolicach Bytomia i strój opolski). Często w ośrodkach twórczości ludowej można zobaczyć wy- roby rzemiosła ludowego i różnego rodzaju zdobnictwo. Na przykład na Kurpiach (woj. warszawskie i białostockie) poza strojami ludowymi napotka się wycinankarstwo, tkactwo i zdobnictwo; w Łowickiem (woj. łódzkie) poza strojami lu- dowymi, tkactwo, wycinankarstwo, ceramikę i zdobnictwo, szczególnie wnętrz mieszkalnych; w Kieleckiem stroje ludowe i tkactwo (okolice Bodzentyna i Opoczyńskie), ceramikę (Iłża); w Sieradzkiem (woj. łódzkie) stroje ludowe, tkactwo, hafciar- stwo i ceramikę; na Śląsku Cieszyńskim (Istebna — Konia- ków) stroje ludowe, tkactwo, koronkarstwo i rzeźbę ludową; na Podhalu — wszystkie dziedziny folkloru i sztuki ludowej. Nie sposób wyliczyć tu wszystkich ośrodków twórczości ludo- wej, gdyż jest ich dużo; wystarczy powiedzieć, że wszystkie niemal regiony takie ośrodki sztuki ludowej posiadają. Warto więc czasami zaglądać w czasie wędrówki do wiejskfch chat i mieć oczy szeroko otwarte. Kultura materialna. Składają się na nią przedmioty ruchome i nieruchome, dawne i współczesne mające wartości histo- ryczne, naukowe i artystyczne. Pominięto tu celowo poważną grupę dóbr kultury, w skład której wchodzą zabytki archi- tektury, ponieważ poświęcono im duży fragment w rozdziale „Kultura w turystyce". Z innych grup chcemy zasygnalizować najciekawsze i godne zobaczenia podczas wędrówki. — Obiekty archeologiczne to nie tylko unikalny na miarę światową zespół prasłowiańskiego grodziska w Biskupinie (woj. bydgoskie), ale i wiele innych grodzisk, cmentarzysk i kurhanów, nieraz sprzed tysięcy lat, często znajdujących się w małych miejscowościach, jak m. in. grodziska wczesno- średniowieczne w Santoku (pow. gorzowski), Chlewni (pow. grodziskomazowiecki), Szeligach (pow. płocki), Czudcu (pow. rzeszowski), Gieczu (pow. średzki) i w Białej Górze (pow. sztumski); cmentarzyska kultury łużyckiej w Rogowie (pow. toruński), Bąkowie Dolnym (pow. łowicki) i Nochowie (pow. śremski); osada neolityczna w Ćmielowie (pow. opatowski); ośrodek garncarski z okresu wpływów rzymskich w Igołomii (pow. proszowicki) itd. V !— Cenne dzieła sztuki znajdują się nie tylko w muzeach i dużych miastach, jak m. in. słynny ołtarz Wita Stwosza w Kościele Mariackim w Krakowie, ale także rozsiane są po niewielkich miejscowościach, jak słynna polichromia śred- niowieczna w kościółku zbójnickim w Dębnie (pow. nowo- tarski). — Pamiątki historyczne, związane z ważnymi wydarzeniami historycznymi, z których wiele łączy się z chwałą oręża polskiego na przestrzeni wieków, jak np. pola bitew pod Grunwaldem (woj. olsztyńskie), Cedynią (woj. szczecińskie), Rys. 1. Pomnik-mauzoleum w Studziankach Płowcami (woj. bydgoskie), pod Raszynem (woj. warszawskie), pod Studziankami (woj. kieleckie), nad Odrą (Siekierki i Goz- dowice — woj. szczecińskie), pod Świnią Górą (woj. kielec- kie), pod Wojda (woj. lubelskie) czy Polichnem (woj. łódzkie). Wszystkie te miejsca upamiętniono pomnikami, obok nie- których pól bitew znajdują się cmentarze wojenne. Do tej grupy należą także obiekty związane z martyrologią narodu polskiego m.in. hitlerowskie obozy zagłady: w Oświę- cimiu (woj. krakowskie), na Majdanku (woj. lubelskie), w Tre- blince (woj. warszawskie), w Żaganiu (woj. zielonogórskie) i w Rogoźnicy (woj. wrocławskie) oraz miejsca masowych egzekucji dokonanych przez hitlerowców: m. in. w Giełczynie (pow. łomżyński), w Kcyni (pow. szubiński), w Ocyplu (pow. starogardzki), w Blachowni (pow. częstochowski), w Michnio- wie (pow. kielecki), w Starej Wsi (pow. limanowski) i w Okrągliku (pow. łódzki). — Obiekty techniki i kultury materialnej, a m. in. stare ko- palnie (np. sztolnia Czarnego Pstrąga w Tarnowskich Górach) czy stare huty (jak np. w Samsonowie), a także dawne środki transportu, narzędzia itp. Wszystko to już zabytki, warto im się przyjrzeć w razie napotkania podczas wycieczki czy wędrówki. — Muzea — bogate składnice skarbów narodowych, m. in. Muzeum Narodowe w Warszawie z oddziałami terenowymi (6 oddziałów), czy Muzeum Narodowe w Poznaniu (również, 6 oddziałów), Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu, muzea specjalistyczne jak Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie czy Muzeum Poczty i Telekomunikacji wę Wrocławiu, a także wiele muzeów mniejszych, regionalnych w wielu miastach, część z nich jest w gestii PTTK, a powstały dzięki wysił- kowi społecznych działaczy turystycznych. Jest ich ogółem około 250, wszystkie godne odwiedzenia. Współczesne osiągnięcia człowieka uwidaczniają obiekty współczesnej gospodarki, techniki, nauki i kultury. Warto Rys. 2. Kombinat metalurgiczny im. W. Lenina w Nowej Hucie zwrócić uwagę na interesujące dla turysty zakłady prze- mysłowe, nieraz potężne kombinaty produkcyjne o rzadko spotykanych urządzeniach. Wiele z nich jest udostępnionych dla zwiedzających. Ciekawsze zakłady wymieniono przy cha- rakterystyce regionów. Podobne walory posiadają współ- czesne obiekty użyteczności publicznej, jak np.: Stadion Śląski i Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku w Chorzo- wie, Pałac Kultury i Nauki, Stadion Dziesięciolecia i zespół Domów Towarowych „Centrum" w Warszawie. Wymienić także należy nowoczesne budownictwo mieszkaniowe i nowe osiedla, np. osiedle „Sady Żoliborskie" w Warszawie, falowce i „Osiedle Młodych" w Gdańsku oraz miejskie rozwiązania komunikacyjne: trasy W—Z i N—S w Warszawie i ronda z podziemnymi przejściami w Katowicach, Warszawie i Gdańsku.
  • Wyżyna Lubelska

    Region ten znajduje się na terenie woje- wództwa lubelskiego. Od północy graniczy z Podlasiem i Mazowszem, od wschodu z te- renami Związku Radzieckiego, od południa z Roztoczem i Pod- karpaciem, a od zachodu z Wyżyną Małopolską. Wyżyna Lu- belska wznosi się średnio od 200 do 300 m npm. W tym regionie występują tylko niewielkie jeziora (Pojezierze Wło- dawskie). Tu znajdują się dwa zabytkowe miasta będące per- łami renesansu: Kazimierz nad Wisłą i Zamość oraz posia- dający wiele zabytków Lublin. W regionie są liczne miejsca walki i męczeństwa, w tym wiele miejsc walk partyzanckich. Najbardziej znane obiekty przemysłowe to Fabryka Samocho- dów Ciężarowych w Lublinie, kombinat azotowy w Puławach, Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego w Świdniku i cemen- townie w Rejowcu i Chełmie. Klimat regionu jest nieco chłodniejszy od regionu małopolskiego. Roztocze Najmniejszy region Polski znajduje się na terenie województwa lubelskiego. Roztocze klinem oddziela leżącą na północy Wyżynę Lubelską od po- łożonego na południu Podkarpacia. Wał Roztocza posiada naj- wyższe wzniesienie w Wapielnicy koło Tomaszowa Lubel- skiego (385 m npm.) i stanowi dział wodny pomiędzy Bugiem i Wisłą. Cały region pokrywa zwarty obszar lasów iglastych i liściastych na pofalowanym terenie. Występują tu źródła mineralne. Region ma różne rezerwaty i pomniki przyrody z najciekawszymi „Szumami" na rzece Tanwi w Puszczy Sol- skiej. Klimatycznie Roztocze wyróżnia się dużą ilością opadów.
  • Ziemia Lubuska

    Znajduje się w całości na terenie woje- wództwa zielonogórskiego. Niewielki ten region graniczy na północy z Pomorzem Zachodnim, na wschodzie z Wielkopolską, na południu z Dol- nym Śląskiem, a na zachodzie z terenami Niemieckiej Re- publiki Demokratycznej. Jest to region o najbogatszym w Polsce zalesieniu (41% powierzchni) i licznych jeziorach: jeziora łagowskie, jeziora zbąszyńskie. Znajduje się tu wiele ciekawych miast: Strzelce Krajeńskie, Kożuchów, Świebodzin, Łagów, Zielona Góra, Ośno Lubuskie, Krosno Odrzańskie i Wschowa. W tym regionie znajdują się uprawy winorośli (okolice Zielonej Góry). Znane zakłady przemysłowe to „Ce- luloza" w Kostrzyniu, Gorzowskie Zakłady Włókien Sztucz- nych w Gorzowie i Zaodrzańskie Zakłady Przemysłu Meta- lowego w Zielonej Górze. Ziemia Lubuska posiada klimat cieplejszy niż regiony sąsiednie i więcej opadów atmosfe- rycznych.