Życie religijne w epoce mykeńskiej

Grecja » Życie religijne w epoce mykeńskiej

Życie religijne było w epoce mykeńskiej bardzo już rozwinięte - składano bóstwom ofiary i obchodzono ich święta, nadal jednak nie było budowli sakralnych, miejsca święte i sanktuaria występowały w pałacach. Niezwykle bogate wyposażenie grobów świadczy o wierzeniach w życie pośmiertne i o pewnych formach kultu zmarłych. Szczególny kult spotykał pewną kategorię osób - postaci wybitnych władców, wojowników i bohaterów, którzy po śmierci mieli stać się istotami na półboskimi - herosami. Genezą kultu herosów jest, być może, kult przodków wielkich władców czy potężnych rodów.

Wiara w herosów jest nie tylko zjawiskiem religii mykeńskiej, przeszła ona później do wierzeń greckich, w których czczono wielu legendarnych bohaterów, często synów boga i kobiety śmiertelnej. Wiele postaci mitologicznych było takimi herosami w wierzeniach greckich - Herakles, Tezeusz, Achilles, Jazon, Perseusz i inni. Wszystkim zmarłym, podobnie jak później w klasycznej religii greckiej, oddawano cześć.

Niezmiernie interesującym zjawiskiem religii greckiej są mity. Terminem tym określa się opowieści o bogach i herosach, będące z jednej strony tworzywem literackim (na mitach opierała się tragedia grecka), a z drugiej strony pełniące określone funkcje sakralne. Mity bowiem tłumaczyły i uzasadniały święta i obrzędy, wyjaśniały znaczenie ofiar i rytuałów, uczyły wreszcie moralności religijnej i tłumaczyły istotę charakteru bóstwa. Słowem, stanowiły one ubrany w formę literacką zbiór wierzeń Greków z elementami swoistej teologii. Trudno orzec, kiedy powstały nawet najbardziej znane, klasyczne mity - opowieści o losach Zeusa, Hery, walkach Gigantów z bogami czy nawet opowieści o powstaniu Ziemi. Prawdopodobnie, tak jak i niektóre mity o herosach, elementy tych świętych opowieści sięgają swymi początkami okresu mykeńskiego.

Do właściwego ukształtowania się religii greckiej po najeździe Dorów doszło prawdopodobnie mniej więcej w okresie IX-Vlll/Vll w. p.n.e. Olbrzymią rolę w powstaniu kanonu bóstw greckich odegrali dwaj poeci tej epoki - Homer i Hezjod. Od tego czasu występują tzw. bóstwa olimpijskie, czyli postacie głównych bogów z władającymi nimi Zeusem i Herą, zamieszkujące Olimp i tworzące swoiste państwo bogów. W tym panteonie greckim uderza już zdecydowana przewaga bóstw męskich - boginie schodzą na drugi plan. Coraz większe znaczenie zyskuje bóg typowo dorycki - Apollo, podporządkujący sobie Delfy, związane wcześniej prawdopodobnie z wierzeniami tellurycznymi. Mitycznym symbolem tych przemian jest zapewne opowieść o walce Apollina z wężem, który zawsze łączony był z siłami ziemi i bóstwami kobiecymi. Obok zjawisk świadczących o zwycięstwie wierzeń greckich okres ten cechują też wpływy religii wschodnich, docierających do Grecji za pośrednictwem miast greckich na wybrzeżu Azji Mniejszej i poprzez wyspy Morza Egejskiego. Nawet w niektórych formach kultu i wyobrażeniach Apollina widoczne są wpływy wschodnie, za bóstwo wschodniego pochodzenia należy uznać jego matkę, Leto i siostrę, Artemidę. Grecka bogini miłości - Afrodyta - jest pochodzenia semickiego i Grecy zapewne przyjęli jej kult od Fenicjan, nawet według późniejszych wierzeń greckich miała ona narodzić się na Cyprze, podlegającym przecież silnym wpływom fenickim.

Kształtowaniu się wierzeń, zbioru mitów i form kultu towarzyszy niezmiernie ważne dla całego rozwoju kultury greckiej zjawisko, jakim jest powstanie świątyń i późniejszy rozwój architektury sakralnej. W tym właśnie okresie (IX-VII w. p.n.e.) powstają pierwsze świątynie wznoszone jako siedziby bóstw (patrz: „Sztuka Grecji starożytnej"). Jednocześnie też kształtują się ośrodki kultu poszczególnych bogów i bogiń - Delos jako centrum kultu Apollina (a obok tego - Delfy w Grecji Środkowej), Eleusis w Attyce z kultem Demeter, Efez na terenie Azji Mniejszej z kultem Afrodyty, wreszcie Olimpia zdominowana ostatecznie przez Zeusa (z wcześniejszymi wpływami Hery).

Obok wspomnianych wpływów Wschodu w systemie wierzeń greckich pojawiły się też w okresie Wielkiej Kolonizacji elementy z Zachodu, a mianowicie wierzenia z terenów Italii, przy największym udziale religii etruskiej. Zadecydowało to o pewnej specyfice religii greckiej na tym terenie. W miastach greckich Italii i Sycylii duże znaczenie zyskały bóstwa kobiece i kulty związane z wiarą w życie pozagrobowe. Grecka Demeter połączyła w sobie cechy żeńskiego, rolniczego bóstwa płodności z funkcjami chtoniczny- mi i stała się naczelnym bóstwem greckiej Sycylii. Od schyłku okresu archaicznego zaznacza się wyrażnie tendencja do przenikania refleksji moralnej i etycznej do religii. Staje się ona dla Greków zbiorem zasad etycznych i podstawą moralności. Bogowie stoją na straży sprawiedliwości, porządku i cnoty.

Innym ważnym zjawiskiem religijnym okresu archaicznego jest rozwój kultów misteryjnych, dostępnych tylko dla wtajemniczonych i mających przynieść człowiekowi zbawienie pośmiertne w następstwie moralnego i zgodnego z nakazami religii życia. Największą sławę zdobyły misteria (tajne obrzędy z udziałem tylko wtajemniczonych) w Eleusis ku czci Demeter. Ogromne znaczenie miał też orfizm - system wierzeń z kultem misteryjnym związany z wiarą w Dionizosa. Wyznawcy tego kultu wierzyli w wędrówkę duszy i w ostateczne połączenie się z bóstwem.