Świątynie greckie

Grecja » Świątynie greckie

Świątynie greckie otoczone były zwykle kolumnadą zewnętrzną. Wnętrze jej to naos (cella), czyli właściwa świątynia czy jej centralna część - siedziba bóstwa. Naos poprzedzony był przedsionkiem (pronaos), a z tyłu często występowało symetryczne do pronaos pomieszczenie - opistodomos. O wielkości świątyni (nigdy nie pełniącej roli domu modlitwy, a tylko siedziby bóstwa, którego posąg znajdował się w naos), decydowała przede wszystkim kolumnada zewnętrzna. Dowodem smaku, wrażliwości artystycznej, a także świadectwem koncepcji religijnych i filozoficznych Greków, jest zawsze staranne wkomponowanie świątyni w krajobraz i łatwo zauważalne powiązanie jej formy architektonicznej i wielkości z rzeźbą terenu.

W rzeźbie okresu archaicznego zwracają uwagę przedstawienia postaci ludzkich, w których pojawia się już wtedy motyw nagiego ciała młodego mężczyzny obok postaci kobiecych (te ostatnie w pozie siedzącej lub stojącej, zawsze w szatach). W odróżnieniu od plastyki poprzednich okresów mamy już archaiczną rzeźbę monumentalną. Charakterystyczne dla rzeźby archaicznej (także i VI w.) są przedstawienia tzw. kurosów- nagich młodzieńców, ludzi lub herosów, a nie bogów są to figury o znaczeniu kultowym (nagrobki wojowników, bohaterów, przedstawienia odgrywające rolę w obrzędach religijnych). Wielkość ich jest dość zróżnicowana

Dla rzeźby archaicznej charakterystyczny jest frontalny układ posągu, brak ruchu, wrażenie statyki i brak zindywidualizowania postaci. Jednakże już w końcu VI w. p.n.e. właśnie w figurach kurosów obserwuje się dążenie do bardziej plastycznego wyrazu, lepsze wymodelowanie mięśni i bardziej prawidłowe proporcje.

Wiek V p.n.e. to okres rozwoju sztuki klasycznej. Architektura tego okresu doskonaliła i rozwijała formy i style wypracowane już wcześniej, prawdziwe przemiany nastąpiły jednak w plastyce. W rzeźbie monumentalnej utrwalił się motyw nagiego ciała męskiego, ale osiągnięciem artystów tej epoki było przedstawianie postaci żywo, plastycznie i z zaznaczonym ruchem. Widać to już w pochodzącej z 477 r.p.n.e. grupie Tyranobójców- attyckiej rzeźbie brązowej dłuta Kritiosa i Nesiotesa, wyobrażającej zabójców ateńskiego tyrana Hipparcha, syna Pizystratesa. Rozwój sztuk plastycznych wiązał się też z rozkwitem budownictwa sakralnego -w plastyce olbrzymią część posągów stanowiły wyobrażenia bogów. W tej dziedzinie do najwybitniejszych twórców należał Fidiasz (2 połowa V w.), twórca posągów Ateny w mieście Atenach oraz słynnego posągu Zeusa w Olimpii. Do twórców przedstawiających ciało ludzkie należał Myron (Miron), autor słynnego Dyskobola i grupy Atena z Marsjaszem (1 połowa V w.p.n.e.). Twórcą klasycznego kanonu ciała (stosunek wielkości głowy do wymiarów ciała) ludzkiego, opartego na matematycznym wyliczeniu proporcji, był autor licznych posągów wyobrażających nagich atletów - Poliklet (Polyklet, Polykletos).

Ośrodkiem sztuki w V w. p.n.e. (zwłaszcza w jego 2 połowie - w czasach Peryklesa) stały się Ateny. Wspaniałe dzieła powstały jednak także w Olimpii czy Delfach. Budownictwo V w.p.n.e. spowodowało rozwój monumentalnego malarstwa ściennego, niezachowanego, niestety, do naszych czasów. Pełny rozkwit przeżywa w tym okresie także malarstwo wazowe, najlepiej znane dziś z ceramiki attyckiej. 2 połowa V w.p.n.e. przynosi w architekturze rozwój budownictwa świeckiego. Obok budowli państwowych - budynków dla władz politycznych, jak siedziba rady - buleuterion, pojawiają się inne budowle użyteczności publicznej - zabudowa agory dla celów handlowych, teatry, a później także magazyny itp.

Sztukę IV w.p.n.e. nazywa się późnoklasyczną. Ogólnie charakteryzuje ją większy udział motywów świeckich, większy realizm i wpływ ośrodków artystycznych z terenów greckich miast Azji Mniejszej czy nawet wybrzeży Morza Czarnego. W rzeźbie największy wpływ wywarli trzej wybitni twórcy - Praksyteles, Skopas i Lizyp. Posągi Praksytelesa, przedstawiającego głównie postacie bogów (Hermes, Dionizos), cechuje miękkość rysów i smukłość sylwetki, a pewną nowością jest tendencja do zaznaczania obok uśmiechu postaci także zmęczenia czy senności. Był też Praksyteles mistrzowskim twórcą aktów kobiecych (postać Afrodyty).

Skopas dążył do zaznaczania ruchu i dynamiki przy jednoczesnym ukazywaniu uczuć i silnych doznań. Jego dziełem była dekoracja rzeźbiarska świątyni Ateny w Tegei (na Peloponezie), przedstawiająca mitologiczną historię znanego herosa, Meleagra, polującego na dzika. Lizyp znany jako rzeźbiarz pracujący dla Aleksandra Wielkiego, był twórcą nowego kanonu ciała ludzkiego, w którym chodziło o wysmuklenie i zaznaczenie swobodnej pozy postaci (słynny Apoksymenos). Sztuka IV w.p.n.e stanowiła przejście do sztuki hellenistycznej, w której widoczny jest naturalizm łączony z dążeniem do maksymalnej ekspresji. Tak dla motywów, jak i dla stylu sztuki hellenistycznej charakterystyczne też są wpływy wschodnie.