Kreta

Grecja » Kreta

Kreta (Kriti, Krete, Crete) jest największą wyspą Grecji. Liczy 8390 km2 powierzchni, ma 260 km długości, a szerokość jej waha się, zależnie od miejsca, od 12 do 55 km. Jest oddalona o ok. 100 km od Peloponezu i 170 km od wybrzeży Afryki. Zamyka od południa basen Morza Egejskiego, łącząc wybrzeża Azji Mniejszej z wybrzeżami Grecji. Jest więc pomostem między Wschodem i Zachodem, a jednocześnie tędy przebiega jedna z tras Północ- Południe. Jest to wyspa górzysta i skalista, z najwyższym szczytem (góra Idi, znana z mitologii jako miejsce schronienia małego Zeusa, ukrywanego przez matkę przed gniewem Kronosa) wys. 2456 m npm. Z nizin najrozleglejsza i najważniejsza jest Mesara, położona nad zatoką w południowo-środkowej części wyspy. Klimat jest śródziemnomorski, lecz wilgotnlejszy ¡łagodniejszy niż w Grecji. Główne miasta Krety to: Iraklio i Chania.

W mitologii Kreta wiąże się przede wszystkim z postacią Minosa, jej potężnego władcy, który miał zapewnić wyspie świetność, rozkwit i panowanie na morzu. Tradycje dawnej potęgi Krety przetrwały w Grecji okresu klasycznego i wybitny historyk grecki, Tukidydes, uważał ją za najwcześniejszą potęgę morską Hellady. Legenda o Minotaurze odbija wspomnienie dawnej świetności wyspy. Był to syn Minosa, pół-człowiek, pół-byk, któremu Attyka składała coroczny haracz w postaci siedmiu dziewcząt i tyluż chłopców ofiarowanych potworowi na pożarcie. On sam był ukryty w niedostępnym Labiryncie, specjalnie dla niego zbudowanym przez Dedala. Więziony przez Minosa wielki budowniczy i wynalazca zdołał wraz z synem Ikarem wydostać się z niewoli drogą powietrzną dzięki specjalnym skrzydłom skonstruowanym przez Dedala. Wtedy właśnie Ikar wpadł do morza. Minotaura zdołał zgładzić heros ateński Tezeusz przy pomocy Ariadny, która ofiarowała mu kłębek nici i poleciła nim oznaczyć drogę w Labiryncie. Sam Minos przeszedł jednak do tradycji jako władca wybitny i jeden z pierwszych prawodawców, który po śmierci został jednym z trzech władców i sędziów zmarłych w Hadesie.

Nauka potwierdza w pewnym stopniu tradycję mityczną prawdą jest dawna potęga, świetna przeszłość, a w wyobrażeniu Labiryntu można także widzieć wspomnienie wielkich budowli na Krecie. Jest bowiem Kretą najstarszym ośrodkiem cywilizacji w tej części basenu Morza Śródziemnego. Ta dawna kultura (ok. 3000-1000 lat p.n.e.) właśnie od imienia Miñosa nazwana została przez wielkiego archeologa prowadzącego tu pierwsze badania, sir Artura Evansa, cywilizacją minojską. Kreta była zasiedlona już w neolicie i epoka ta była również okresem rozkwitu kultury wykazującej duże podobieństwo do innych cywilizacji Wschodu Starożytnego. Widoczne są zwłaszcza w tym czasie wpływy Egiptu.

Szybki rozwój kultury datuje się od epoki brązu (ok. 3000-2200 p.n.e. - wczesny okres brązu, zwany też wczesnym okresem minojskim lub egejskim), kiedy to Kretę zasiedliły ludy przybyłe ze Wschodu - bądź z terenu Azji Mniejszej (Anatolia), bądźz rejonów Syrii i Palestyny. Szczególny rozkwit cywilizacji na wyspie przypada jednak na średnią i późną epokę brązu (okres późnominojski zwany też późnoegejskim) w latach 2200-1450 p.n.e. W początkach II tysiąclecia p.n.e. pojawiają się pierwsze pałace w Knossos i Fajstos, zburzone ok. 1700 p.n.e. (przyczyną zniszczenia było najprawdopodobniej trzęsienie ziemi, ale mogła to też być, jak niegdyś sądzono, pierwsza inwazja ludów greckich z kontynentu). Epoka „drugich pałaców" (1700-1400 p.n.e.) przyniosła szybko odbudowę świetności i zarazem hegemonię Knossos na terenie całej wyspy.

Kreteńczycy stworzyli pismo - zwane pismem linearnym A - które nie zostało jednak odczytane. Znamy je z tabliczekznalezio- nych w Ajia Triada, a także z wykopalisk na innych wyspach (Melos i Therze). Kreta utrzymywała ożywione kontakty tak z wyspami Morza Egejskiego (Cyklady), jak i z dalej położonymi ośrodkami - Egiptem, Cyprem, Syrią, Azją Mniejszą. Widać wpływy wschodnie w sztuce kreteńskiej, a jednocześnie produkty rzemiosła Krety znamy z wykopalisk na Wschodzie. O bardzo wysokim poziomie cywilizacji tego okresu świadczy architektura, sztuka i rozwój rzemiosł.

Kontakty Krety z cywilizacją mykeńską na Peloponezie rozpoczęły się prawdopodobnie dość wcześnie, a w okresie ok. 1500, 1450 p.n.e. Grecy mykeńscy zdobyli Kretę i założyli tu swoje państwo. Z okresu panowania mykeńskiego pochodzą znalezione tu tabliczki z pismem linearnym B. Pismo to stanowi rozwinięcie poprzedniego, linearnego A, ale teksty pisane są w języku greckim. Zostało ono odczytane przez uczonych angielskich, M. Ven- trisa i J. Chadwicka w 1953 r.

Ostateczny cios Krecie minojskiej zadał najazd Dorów, którzy podbili wyspę w latach 1200-1000 p.n.e., wtrącając miejscową ludność w niewolę. Ci dawni mieszkańcy znaleźli się w sytuacji zbliżonej do spartańskich helotów, a Dorowie stali się warstwą panującą, zorganizowaną w podobny sposób, jak ludność obywatelska Sparty. W okresie archaicznym - VII-VI w. p.n.e. stała się Kreta ważnym ośrodkiem doryckim na morzu, utrzymując łączność z Rodos, Cyprem, Syrią, a także z obszarami na Zachodzie - Eginą i Argolidą w Grecji i z Sycylią u wybrzeży Italii. Brała też udział w kolonizacji na terenach Sycylii i południowej Italii.

Jeden z najważniejszych zabytków prawa greckiego - zbiór przepisów regulujących zasadnicze zagadnienia społeczne znamy właśnie z Krety. Jest to, pochodzący z połowy V w. p.n.e., tekst wyryty na murach doryckiego miasta - Gortyny. Od końca VI w. p.n.e. Kreta przestała być potęgą świata greckiego. O zubożeniu wyspy świadczy fakt, że jej ludność pełnia często wojskową służbę najemną nie tylko na terenach Hellady, lecz także poza jej granicami.

Powstały w III w. p.n.e. związek poleis kreteńskich został szybko podporządkowany potędze Macedonii, której król, Filip V, stał się w 216 r. p.n.e. protektorem miast kreteńskich. W okresie hellenistycznym słynęła Kreta jako ośrodek Riractwa zagrażającego spokojnej żegludze i handlowi na Morzu Śródziemnym. Rzymianie zdobyli Knossos w 67 r. p.n.e. i od tego czasu Kreta stała się prowincją rzymską połączoną z Kyrenajką (na wybrzeżu Afryki). Okres cesarstwa przyniósł wraz z pokojem i stabilizacją pewne powodzenie gospodarcze. Pomyślność skończyła się wraz z rozpadem cesarstwa (395 r. n.e.), kiedy to Kreta znalazła się w Cesarstwie Wschodu. Bizancjum nie zdołało jednak zapewnić wyspie bezpieczeństwa i ochronić jej od licznych napadów. W 823 r. podbili Kretę Arabowie, a Bizancjum odzyskało ją dopiero w 961 r.

Czwarta wyprawa krzyżowa w XIII w. i powstanie Cesarstwa Łacińskiego oraz walka państw zachodnich i nowych, łacińskich państewek na wschodzie, doprowadziła do rywalizacji Wenecji i Genui o Kretę. Po kilku latach walki zwyciężyła Wenecja (1210). Okres wenecki na Krecie to czasy rozwoju kulturalnego wyspy, przerwanego dopiero przez Turków, którzy podbili ją w 1669 r. W 1898 r. powstanie na Krecie doprowadziło do uzyskania pewnej autonomii, a w 1913 r. wyspa powróciła do Grecji. Wpływy tureckie widoczne są jednak do dziś w kulturze i obyczajach, mimo, że w 1923 r. obywatele tureccy opuścili wyspę. Okres II wojny światowej przyniósł zdobycie Krety przez Niemców w słynnej akcji spadochroniarzy w 1941 r., a następnie jej okupację, szczególnie ciężką ze względu na silny ruch oporu. Kreta została wyzwolona w 1944 r. Główne miasto Krety, Iraklio (Herakleion), nosiło też nazwę Kandia i pod tą nazwą w czasach nowożytnych była znana cała wyspa. W literaturze często więc można spotkać się z określeniem Krety jako Kandia.