Delfy

Grecja » Delfy

DELFI (Delfy, Delphes, Delphi, 50 km od Liwadii drogą do Itei) to jeden z najważniejszych dziś w Grecji zespołów antycznych. Starożytne Delfy położone są tuż przy niewielkim miasteczku KASTRI żyjącym niemal całkowicie z turystyki. Tu znajdują się liczne sklepy, restauracje, hotele.

Delfy stanowiły w starożytności jeden z głównych ośrodków religijnych w Grecji. Od ok. VIII w.p.n.e. była tu wyrocznia znajdująca się pod opieką Apollina. Słynna kapłanka, Pytia delfijska udzielała tu odpowiedzi i dawała rady szukającym pomocy boga. Znana w całej Grecji wyrocznia uzyskała olbrzymie znaczenie polityczne, zwłaszcza w epoce Wielkiej Kolonizacji, nierzadko decydując o sprawach istotnych dla całego kraju. Od VI w. p.n.e. w Delfach odbywały się co 4 lata igrzyska pytyjskie, podnosząc rangę tego ośrodka w Grecji. Trzeba zaznaczyć, że same Delfy są starsze niż kult Apollina i były jeszcze w epoce mykeńskiej ważnym okręgiem kultu bóstw podziemnych, stąd też szybko uzyskały znaczenie w okresie późniejszym. Politycznie największe wpływy miały tu państwa doryckie i w konfliktach na terenie Grecji często Pytia faworyzowała Spartę.

Opiekę nad Delfami sprawował szczególny związek państw powstały właśnie w tym tylko celu - Amfiktionia Delficka (prawdopodobnie pierwotnie państwa wchodzące w skład Amfiktionii związane były z kultem Demeter w Anthela kołoTermopil). Cechą charakterystyczną, wskazującą na archaiczny charakter Amfiktionii, jest jej skład (tworzyło ją 12 plemion a nie poleis). Przez długi czas przewagę w Amfiktionii miała Tesalia, co umożliwiało jej kontrolę całej Grecji Środkowej. W okresie wojny świętej przeciwko Fokidzie (355-346 p.n.e.) wpływy w Amfiktionii uzyskał Filip II Macedoński. W epoce hellenistycznej znaczenie Delf, podporządkowanych w III w.p.n.e. Związkowi Etolskiemu, podupadło. W279 r. p.n.e. wielki najazd Gallów doprowadził do złupienia świątyni, ale nie doszło do jej zniszczenia. W czasach rzymskich Delfy nie wróciły do poprzedniej świetności mimo prób ich rekonstruowania u schyłku cesarstwa przez Juliana (IV w. n.e.). W 390 r. n.e. wyrocznia została zamknięta, jako pogańska, przez chrześcijańskiego cesarza Teodozjusza.

Od schyłku XIX w. w Delfach są prowadzone systematyczne badania archeologiczne przez uczonych francuskich. Prace te doprowadziły nie tylko do odsłonięcia starożytnej zabudowy, ale także do odkrycia wielu niezwykle cennych dzieł sztuki.  Obejrzenie całego zespołu zabytków delfickich wymaga całego dnia i jest dość męczące. Okręg święty (temenos, hieron) Apollina położony jest na planie trapezu o wymiarach 200 i 130 m. Centralną część zajmowała świątynia o wymiarach 23,8x60,3 m. Prowadziła do niej Droga Święta wychodząca z agory rzymskiej (miejsca handlowego).

Przy Drodze Świętej znajdowały się posągi zwycięzców igrzysk, wota dedykowane przez osoby prywatne oraz fundowane przez poszczególne państwa jako ofiary dla boga, były tu też niewielkie budowle zwane dziś „skarbcami", wznoszone przez poleis greckie i poświęcone Apollinowi. Zaraz na początku Drogi zwraca uwagę pozostałość po monumentalnym pomniku Ateńczyków, postawionym w podzięce za zwycięstwo pod Maratonem (490 r. p.n.e.). Naprzeciwko znajdował się pomnik Spartan, wzniesiony po zwycięstwie nad Ateńczykami w wojnie peloponeskiej u ujścia Aigos Potamoi (405 r. p.n.e.).

Pierwszy ze wspomnianych wyżej „skarbców" to Skarbiec Sikionu (miasto na Peloponezie), a następny to Skarbiec Sifnos (wyspa w łańcuchu Cyklad) postawiony w końcu VI w. p.n.e. w stylu jońskim jako dowód wdzięczności dla Apollina za odkrycie na wyspie złóż złota. Za nim, bardziej na zachód i nieco na uboczu od Drogi Świętej znajdujesięSkarbiecTebańczyków pochodzący z IV w. p.n.e. (wzniesiony w podzięce za zwycięstwo Teb nad Spartą pod Leuktrami w 371 r. p.n.e.).

Idąc dalej Drogą Świętą w kierunku świątyni, spotykamy po lewej stronie Skarbiec Ateńczyków, marmurową budowlę z końca VI w. p.n.e., w której złożono dary dla Apollina po zwycięstwie pod Maratonem. Nieco dalej znajdowało się buleuterion delfickie (siedziba rady miasta). Droga Święta prowadzi do Ołtarza Apollina (początek V w. p.n.e.), znajdującego się przed świątynią.

Świątynia Apollina w obecnym swym kształcie pochodzi z IV w. p.n.e., zbudowana była w stylu doryckim i stanowiła typ świątyni peripteros (6 kolumn otaczało fasadę budynku, po którego dłuższych bokach znajdowało się po 15 kolumn). Plan świątyni i jej styl naśladuje jednak budowlę z VI w. p.n.e. zniszczoną prawdopodobnie w czasie trzęsienia ziemi. Zasadniczą częścią świątyni było pomieszczenie zwane naos lub cella (w którym znajdował się posąg boga) poprzedzone przedsionkiem (pronaos) z dwiema kolumnami. Za naos leżało święte świętych (adyton)-podziemna komnata zawierająca omphalos, czyli pępek ziemi i trójnóg, na którym zasiadała wieszcząca Pytia. Do „świętego świętych" przylegało pomieszczenie dla osób, które zasięgały porady bóstwa. Budowlę zamykało opisthodomos, również zakończone dwiema kolumnami.

Powyżej świątyni, nieco na zachód usytuowany jest teatr pochodzący z IV w. p.n.e., jeden z najlepiej zachowanych obiektów tego typu w Grecji. Wokresie rzymskim wprowadzono nieznaczne zmiany w zasadniczym kształcie budowli, mieszczącej 5 tys. widzów. Od teatru prowadzi stroma droga do stadionu (na ok. 7 tys. miejsc), którego obecny wygląd (obiekt istnieje od V w. p.n.e.) pochodzi z II w. n.e. Stadion leży już poza obrębem temenos Apollina, podobnie jak gimnazjon i palestra, pochodzące z epoki hellenistycznej Od gimnazjonu droga wiedzie do okręgu Marmaria, gdzie znajdowała się świątynia Ateny Pronaja, wzniesiona w VI w. p.n.e. Budowla ta dziś nie istnieje, zachowała się natomiast mniejsza świątynia 2 IV w. p.n.e. Wart uwagi jest też, pochodzący z IV w.p.n.e., tolos (budynek okrągły) o nie znanym nam dziś przeznaczeniu.

Na terenie Delf znajduje się także muzeum zawierające bogatą kolekcję ceramiki, przedmiotów z brązu i rzeźby greckiej. Warte uwagi są posągi Kleobisa i Bitona, postaci mitycznych z Argos - dwóch braci, którzy sami ciągnęli powóz z matką do świątyni Hery. Posągi pochodzą z VI w. p.n.e. i reprezentują grecką rzeźbę archaiczną. Późniejszy nieco jest Sfinks z Naksos. Uwagę zwracają też fragmenty i płaskorzeźby ze wspomnianych budowli delfic- kich, szczególnie z tympanonu świątyni Apollina z końca VI w. p.n.e. Do najcenniejszych dzieł sztuki starożytnej należy słynny Woźnica z Delf (Auriga), posąg brązowy o wielkości 1,80 m. Posąg stanowił część dużej kompozycji przedstawiającej kwadrygę a na niej woźnicę i Polyzalisa, brata Gelona, tyrana Syrakuz, który w 475 r. p.n.e. wystawił tę rzeźbę w Delfach w darze Apollinowi.

Z wioski ARAĆHOWA (ok. 4 tys. mieszkańców), położonej 943 m npm. na zboczach Parnasu, można zrobić wycieczkę na ten malowniczy szczyt (2459 m npm.). Po drodze na wysokości 1900 m npm. znajduje się schronisko. Sama wioska słynna jest z wyrobu pięknych dywanów i innych przedmiotów artystycznej twórczości.

W odległości 20 km od Delf (drogą dochodzącą do szosy Lamia - Liwadia) znajduje się AMFISA (Amfissa, Amfysa), w starożytności główne miasto Lokrów Ozolskich (nazwa plemienia greckiego i krainy geograficzno-historycznej). Mało znaczące w starożytności miasto uzyskało pewne znaczenie w średniowieczu. Zachowała się warownia (kastro)z XIII w. na miejscu starożytnego akropolu oraz bazar z czasów tureckich. Amfisa warta jest dziś uwagi jako miasteczko położone w urodzajnej, rolniczej okolicy (uprawa winnej latorośli i oliwek).

Wracając do głównej trasy (sugerowana kolejność zwiedzania byłaby następująca: Lamia - Amfisa - Delfi - Liwadiś - Thiwe), przenosimy się na teren Attyki. Szosą z Teb można dojechać do ELEVSIS (Eleusis, Elefsis, występuje też czasem nazwa Lefsina). Jest to dziś niewielkie miasteczko odległe o kilkanaście kilometrów od Aten. W starożytności byłto najważniejszy naterenieAten ośrodek religijny, sanktuarium Demeter i Kore, miejsce słynnych Misteriów.

Eleusis było bardzo starą osadą na terenie Attyki. Już w okresie mykeńskim wokół akropolu powstało niewielkie państwo, konkurencyjne potem w stosunku do Aten. Takich ośrodków było kilka na terenie Attyki, która w końcu II tysiąclecia p.n.e. nie stanowiła jeszcze jednego organizmu państwowego. Według tradycji mitycznej zjednoczenia Attyki miał dokonać ateński heros Tezeusz, syn króla Egeusza (Ajgajosa). Tezeusz miał też wyzwolić Ateny z haniebnej zależności od Krety i zabić Minotaura. Przypuszczalnie jednoczenie Attyki pod hegemonią Aten było procesem stopniowym i długotrwałym, a Eleusis stosunkowo późno straciło niezależność - być może w VII w. p.n.e. Jeszcze w V w. p.n.e. zachowało pewne ślady odrębności.

Kult Demeter i Kore w Eleusis sięga z pewnością początków I tysiąclecia p.n.e. Świętami ku czci obu bogiń kierowały dwie słynne rodziny kapłańskie - Eumolpidów i Keryków. Kult ten, osnuty wokół mitu o porwanej przez władcę podziemia, Hadesa, córce Demeter, Kore, ma charakter rolniczy oraz związany jest z wiarą w bóstwa podziemne. Według mitu, Demeter poszukująca Kore, zatrzymała się w Eleusis u króla Keleosa. a z wdzięczności za gościnność, nauczyła jego syna, Triptolemo- sa, uprawy zboża. Te trzy postacie są więc kluczowe dla misteriów eleuzyńskich i znajduje się je często na płaskorzeźbach przedsta-wiających sceny misteryjne. Same misteria to wtajemniczenie w obrzęd ku czci Demeter i Kore w czasie uroczystych świąt jesiennych (Wielkie Eleuzynie), odbywających się w okresie wrzesień - październik. Oprócz nich były też wiosenne uroczystości, Małe Eleuzynie. Święta te pokrywają się więc z pracami rolniczymi i wegetacją roślin. Według wierzeń okres suchego i bezpłodnego lata spowodowany jest nieobecnością Kore przebywającej w królestwie podziemnym. Jesienne święto zbiorów i radosnej obfitości oznacza połączenie Kore z matką. Warunkiem uzyskania wtajemniczenia w czasie święta jesiennego była konieczność uczestniczenia w obrzędach wiosennych. Same misteria polegały na wtajemniczeniu w obrzęd Demeter i Kore, odsłaniający zagadkę życia i śmierci, i budzący nadzieję na lepszy los po śmierci. Odprawiano je co roku z początkiem października, po wskrzeszeniu przyrody przez pierwsze jesienne deszcze.

Początki zabudowy świątynnej Elevsis sięgają VII w. p.n.e. Sanktuarium przebudowane przez tyranów Aten, Pizystratydów w VI w. p.n.e., zostało zniszczone przez Persów. Odbudowane w V w. p.n.e., rozbudowane w IV, ostateczny kształt uzyskało dopiero za cesarstwa (II w. n.e.). Najazd Gotów w 395 r. n.e. znacznie ograniczył praktyki obrzędowe, a zakaz odbywania mis-teriów wydał, zwalczający kulty pogańskie, cesarz Teodozjusz II (V w. n.e.).

Przed wejściem na teren okręgu świętego (od strony północnej) znajdują się, odsłonięte dzięki pracom wykopaliskowym, ślady doryckiej świątyni Artemidy i dwóchłukówtriumfalnychzczasów cesarza Hadriana (II w. n.e.). Wejście na teren sanktuarium wiedzie przez Wielkie Propyleje (rodzaj olbrzynłiej bramy na planie prostokąta, z kolumnadą i kilkoma przejściami na teren okręgu), skąd zaczyna się Droga Święta, prowadząca do Telesterion, w którym odbywały się misteria. Wielkie Propyleje były zbudowane z marmuru, w stylu doryc- kim, w II w. n.e. Dalej Droga Święta prowadzi przez Małe Propyleje (zachowane ślady archeologiczne muru z VI w. p.n.e ).

Telesterion było dużą salą (54,15x51,8 m) z dobudowanym od strony południowo-wschodniej portykiem. Budowla zawiera pewne śłady i elementy jeszcze z końca VI w. p.n.e., ale czytelny jest jedynie jej kształt z II w. n.e. W muzeum można zobaczyć wiele detali z sanktuarium, a wśród nich słynny relief z I w. p.n.e., na którym wyobrażone są obie boginie i Triptolemos. Są tu też posążki archaiczne i wazy z okresu geometrycznego (X-IX w. p.n.e.). Warto też obejrzeć nekropol mykeński z grobami z II tysiąclecia p.n.e.

W odległości 10 km od Aten znajduje się klasztor Dafni. Został on zbudowany w V-VI w. n.e. na miejscu dawnej świątyni Apollina, zburzonej w końcu IV w. Z najstarszej zabudowy (V-VI w.) zacho-wały się tylko resztki murów. Kościół pochodzi z XI w. i należy do pereł sztuki bizantyńskiej. Z mozaik na uwagę zasługuje Chrystus Pantokrator w kopule. Warto też obejrzeć XVI-wieczny krużganek. Przed wjazdem do Aten można zwiedzić Pireus i ewentualnie udać się na dwie wyspy położone w Zatoce Sarońskiej - Salaminę i Eginę.